Jean-Paul Sartre

Ji Wîkîpediya, ensîklopediya azad.
Jump to navigation Jump to search
Jean-Paul Sartre

Jean-Paul Sartre (z. 21ê Pûşperê 1905, Parîs - m. 15ê Avrêlê 1980) nivîskar û fîlozofekî bi nav û deng ê fransî ye. Di 21ê pûşperê ya sala 1905an da li Parîsê ji dayîk bû. Bavê wî efserê hêzên deryayî bû û du salan piştî jidayîkbûna Sartreyî li Hindûçînê, tûşî nexweşîyeka wê deverê bû û taya dijwar û giyansoj dawîyê şemalka jîyana wî vemirand. Bi vî rengî toza sêwîtîyê li ser ser û çavên wî rûnişt. Ew li mala bapîr(bavê dayîka)ê xwe, ku navê wî Şarl Swaitzer bû û mamostayê zimanê elmanî bû, mezin bû. Dema jiyê wî bû yazde salî, dayîka wî careka din şû kir û wî jî ji neçarî li gel dayîka xwe bo bajarê Laroşlê cihê xwe veguhast. Li wir, Sartreyî xwendina xwe ya amadeyî bi dûmahîk anî û piştî borîna sê salan vegerîya Parîsê. Li sala 1924an, li Zanîngeha Parîsê mijûlî xwendina felsefeyê bû û li sala 1939an bawernameya doktoraya felsefeyê bi dest xwe ve anî. Piştî bidawîhatina xwendinê; li Lohawir, Laon û paştirê jî li Parîsê, mijûlî wanegotina qonaxa amadeyîyê bû û berhemên mîna “Aşopkirin”(1936), “Dilrabûn”(1939), Dîwar(1939) û “Teorîya Hestan” dane weşanê. Kurteçîroka wî ya bi navê Dîwarê zêdetir ji hemû çîrokên wî bûye cihê nîqaş û vekolînan. Berhema wî ya bi navê "Dilrabûn"ê, wek navdartirîn çîroka salê hate nasîn. Di wê demê da Şerê Cîhanê yê Duyemîn dest pê kir. Vî şerî gelek pirsgirêkên hizirî ji bo Sartreyî dane xuyakirin. Destpêkê, ji bo xizmetkirinê li Rêveberîya Keşnasîya Artêşê hat daxwazkirin, piştî borîna demeka kurt, hevdem li gel pêşveçûna serkeftina elmanîyan ya havîna 1940î, wek dîl(êxsîr) hate desteserkirin, lê bi zîrekî elmanî razî kirin ku wî ji ber hokarên mezacî û çavê wî yê nedirust radestî frensîyan bikin. Piştî vegera xwe ya bo Parîsê, gihîşte rêzên Tevgera Bergirîya Niştîmanî ya Fransayê. Li sala 1943yan, dema ku di Tevgera Bergiryê de, li gel desteyeka dîtra hizirvanan ku çalak bûn, her weha mijûlî weşana berhemên xwe yên felsefî bû. Şanonameya xwe ya ewil hevdem li gel wan rojan bi navê “Mêş” nivîsî. Sehm(tirs)a wî ji dagirkirina nazîyan, azarên gelê Fransayê û metirsîyên bi egera pişikdarbûna li Tevgera Bergirîyê, ew di bîr û boçûnên xwe de li ser rêwiştê mirovatîyê û azadîya hilbijartinê pirbawertir dikir. Li sala 1944an, şanonameya wî ya duyemîn ya bi navê “Derê Girtî”, piştî rizgarbûna Fransayê ji dagirkirina nazîyan, li Parîsê hat weşandin. Li sala 1946an jimareya yekem a “Kovara Serdema Nû” weşand. Sartre, di navbera salên 1944-1948an de, serkeftî bû di weşana sê bergên ji romanên xwe yên bihevregirêdayî ya bi navê “Rêyên Azadîyê” ku ji çar bergan pêk dihat. Li sala 1946an, şanonameya “Toga Hurmetkar”, sala paştir “Cih”, “Wêje Çi ye?”, “Baudelaire” û “Der barê Kêşeya Cihûyan de”, nivîsîn. Di sala 1948an da, şanonameya “Mirîyên Bêgor”, “Veşartin” û her weha pirtûka felsefî ya bi navê “Egzîstansiyalîzm û Resenayetîya Mirovî”, şanonameyên bi navê “Destên Lewitî “ û “Şeytan û Yezdan” ew berhem in yên ku Sartreyî ta berî salên pêncîyan nivîsandin. Li sala 1951ê “Jana Pîroz”, li sala paştir jî “Kîn”, ku wergirtinek (îqtîbas) bû ji berhemên Alexander Dumasî, ya ji şanonameya “Nekrasov” li sala 195ê?, “Goşegîrên Altonayê” li sala 1959an, Rojnivîska Şerekî Seyr ku encama sefera wî ya bo welatê Kubayê ya li salên destpêka Şoreşa Kubayê bû. Jean-Paul Sartre di 15ê avrêlê ya sala 1980an de li Parîsê jiyana xwe ji dest da.

Pirtûkên Sartreyî[biguherîne]

  • La Nausée (1938)(Madxelîn)
  • Le Mur (1939) (Dîwar)
  • Les chemins de la liberté (1945) :(Rêya Azadîyê)
  • L'âge de raison (Sala Gêran)
  • Le sursis
  • La mort dans l'âme

Girêdanên Derve[biguherîne]