Dîroka Rojavaya Kurdistanê

Ji Wîkîpediya, ensîklopediya azad.
(Ji Dîroka Rojavayê Kurdistanê hate beralîkirin)
Here cem: navîgasyon, lêgerîn

Rojavaya Kurdistanê, weke herêmek teybet ku xwediyê dîrokek pirr kevn a. Vê herêmê ji dema sumeriyan û berî wê jî destpê dike. Weke herêmek teybet û li ber Firatê, pêşîn niştecihîtî li vir bûya. Mirovan li vir, mal avakirina, cot kirina û şivanî kirina. Li herêmê, dîroka wê ya teybet, bandûra wê li dîroka cihanê a hemdem bûya. Herêm, demên wê ên şariştaniyê, em dikarin ji demên Sumeriyan bidina destpêkirin, û werina ta demên gûtî, hûrî û mîtaniyan. Demên hûrî û mîtaniyan, weke demna teybet ên demên dîroka hemdem a şariştanî na jî. Bo vê yekê, divê ku mirov bi teybetî bibêje ku ev dem, wê piştre jî, bandûra wan zêdetir xwe bide diyar kirin.

Pêşketinên ku î ro, zêde em dikarin bahse wan bikin, pêşketinên dema hûrî û mîtaniyan in. Di demên hûrî û mîtaniyan, weke demna şariştaniyê ên teybet û pêşketî û kifşkar in. Dema ku dîroka herêmê bahse wê tê kirin, ev dem bi teybetî bahse wan tê kirin. Heta roja me jî, li herêmên Afrîn, Qamişlo, Serêkaniyê, Amûdê û hwd, mirov rastî bermehiyên ji demên hûrî û mîtaniyan tê.

Dema sumeriyan li ser axa Rojavaya Kurdistanê[biguherîne]

Li vê herêmê bi teybetî, ji dema sumeriyan ve şaristanî pêşket. Ev herêm, weke herêmek ber Firatê jî tê bi nav kirin[çavkanî pêwîst e]. Çemê Firatê herêm hemû av dida. Di demasala Sumeriyan a duyemin de û di demên weke yên xanadana Ur û hwd, li ser vê axê pêşketin. Piştre herwiha di dema gûtiyan pêş diket. Dema Hûrî û Mîtaniyan, weke dema kifşkariyên dîrokê vê herêmê a hevdem bûn.

Di dema hûriyan û mîtaniyan de, wê destpêkên giring hatin kirin. Birehim Xalîl li ser wê xalê bûya û destpêka wî ji vir e[çavkanî pêwîst e]. Ji bo vê yekê, weke destpêka hemû olên semewî yên yek-Xwedayî jî ji vir tê dayîn destpêkirin[çavkanî pêwîst e]. Li herêmê, di dema Hûrî û Mîtaniyan de, ola pêşî ya yek-Xwedayî ola Êzdayan e[çavkanî pêwîst e]. Ola piştre ya yek-Xwedayî a duyemin jî ola cihûtiyê ye[çavkanî pêwîst e]. Ola sêyemin a yek-Xwedayî jî ya mesîhiya ye. Ola pişte ya dawiyê ya yekxwedayî Îslam ye[çavkanî pêwîst e].

Wan pêşketina, dîroka herêmê bi pirraniya wê da kifşkirin. Bi vê rengê pêşketinî, ev herêm bû weke navendek olî jî bo hersê van olên yek-xwûdayî jî. Bo vê yekê, dema ku tevgerek li wir biheta kirin, wê bandûra wê li van pêşketinên olî û civatî henûya dibû. Bo vê yekê, li herêmê gelek şerên olî jî bûna. Di dîroka herêmê de, gelek şerên olî jî ya.[1][2]

Dema hûrî û mîtaniyan[biguherîne]

Dema hûrî û mîtaniyan, weke demek teybet a dîrokî a herêmê ya. dîroka şaristaniya herêmê di vê demê de gelek şoreşan di nava xwe de dide kirin. heta roja me jî, gelek berhemiyên ji van deman ku mana hena, li herêmên weke herêmên Afrînê, qamişlo, amûdê û gelek herêmên din.

Di dema hûrî mîtaniyan de, weke nirxên olî, em navê melekê Tawis pirr zêde dibînin. Piştre navê Mîtra derdikeve û heya. Bandûra van herdû nirxan li wê herêmê û li çanda wê pirr zêde heya. Olên ku piştre hatiya jî, ji van nirxan sûdgitina û piştre pêşketina dane çêkirin û jînkirin û domandin. Herêmên rojavaya Kurdistanê, di dewama herêmên bakûrê Kurdistanê ên weke Nisêbîn, Cizîrê, Reha û li dora wan ve girêdayî em dikarin bênina ser ziman.

Î ro, di destê me de hinek zanîn hena ku em bi wan dikarin bibêjin ku Hûriyan di dema xwe de desthilatdariyeka xort li herêmê li Firatê ava krin. Ji ber diclê yanî ji hetêmên botanê û heta ku digihişt heleb û ber Şama roja me, lê serdest bûna û bûna xwedî desthilatdar. Ber Firatê, herêma Serêkaniyê, weke ku d dema mîtaniyan de bi navê "weşokanî" ku ji wan re bûya navend û paytaxt, bi heman rengî vê herêmê di dema Hûriyan de jî, rolek mazin leyistiya. Ji Afrînê û heta ku digihişt Nisêbînê, weke herêmekê ku bi bi hevdû re di rengekî pêşketiya, bandûr û nîşanaka û bermehiyên dema hûrî û mîtaniyan pirr zêde lê heya. Nisêbin, di dema Sumeriyan de navê "Nîrbo" bûya. Di demên piştre, di demên gûtiyan de bi navê ´nisibî´ û yan jî bi navê ´nisabê´ hatiya bi navkirin. Di dema hûrî û mîtaniyan de jî bi navê ´Nisibîs" û hwd, hatiya bi navkirin. Serêkaniyê jî navê wê, di dema Hûriyan de ´Weşûkar´ û di dema mîtaniyan de jî, ´weşokanî´ bûya. Lê di dema mîtaniyan de, herdû jî hatina bikarhanîn.

Serêkaniyê, weke herêmek navend a ji herdû serdeman re jî. Ji ber ku li ber Firatê ya û avî ya. Şînahiya wê pirr zêde heya. Daristanên wê pirr hena. ev herêm, wê çi pêşveçûn û pêşketin lê bibin, wê bandûra wan li herêmên ber bahre sipî û ya reş jî bibin. Yanî, hemû pêşveçûnên vê herêmê kifşkar in. Di dema mîtaniyan de, piştî Mîtra re wê êdî demeka nû li herêmê bi aqil û felsefe destpê bike.[3]

Demên dîrokî ên piştî dema mîtaniyan[biguherîne]

Demên piştî dema mîtaniyan, wê heta dema Mediya, li ser temen nirxên wan weke van bê jiyîn. Piştre jî, pêşveçûnên nû li herêmê bi desthilatdarî rû didin. Piştî dema Mediya dibe, Medî, li herêmê serdest in. Piştî dema mediya, wê li herêmê sefera Îskenderê Mekedonî bibe. Wê bixwezê ku li herêmê serdest bibe. Li herêmê di dema sefera wî de, wê herêm ji gelek aliyan ve bikeve bin hêrîşên ku lê dibin. Piştî sefera Îskender, wê êdî piştre jî, hêrîşên li herêmê nesekin in heta dema Hatina romiyan û hêrîşên wan jî.

Dema mîtaniyan, piştî wê re, wê êdî hin bi hin demna nû destpê bikin. Piştî dema Mediya wê dema desthilatdariya kurd a Mediya destpê bike. Li herêmê wê bê desthilatdar. Lê wê dema Mediya zêde ne kişêne. Lê tevî wê kiniya xwe jî, wê nêzî sedsalî wê bijî. Li herêmê, piştî ku desthilatdariya mediya xûrîxî, wê li herêmê bi hevkariya kurd û persan wê dema rêveberiya axamanîşan wê were û destpê bike. Piştre jî, li herêmê wê di deewama wê de desthilatdariya sasaniyan were û bibe û li herêmê bibe desthilatdar. Weke ku çawa ku destholatiya axamanîşan bi hevkariya kurdan bû, wê ya sasaniyan jî bi hevkariya kurdan bibe.

Di wê navberê de gelek seferên talan metingeriyê êdî li herêmê destpê dikin. Pêşî wê sefera Îskenderê mekedonî destpê bike. LI herêmê, wê gelek şerên ku wê hêzên îskender bi xalkên herêmê re bike wê hebin. Li rojavaya Kurdistanê jî, di wê demê de wê paya xwe ji wan hêrîşên wî bigrê. Piştî hêrîşên îskender wê hatina hêzên împaratoriya roma li herêmê bibe.. Wê gelek li herêman, şerên wan bibin. Wê gelek herêm, bi xalkên wan re, bi destê wan ji dîrokê werin û bibin. Li rojavaya Kurdistanê û Palmîra, hêrîşên hêzên roma dibin. LÊ wê rastî berxwedanaka mazin werin. Berxwedana Palmîra ku di bin serokatiya jina bi navê "Zanûba" de, wê dîrokê binivîsêne. Lê dîsa wê serkevtinaka wusa mayinda li wê herêmê bidest nexistin.

Demên desthilatdariyê ên Merwanî û Eyûbiyan li rojavaya Kurdistanê[biguherîne]

Merwanî jî û Eyûbî jî, ji kokekê na. Heta ku ew herdû jî, tê gotin ku bi koka xwe ji aşîra kurd a Şadadî na. Piştî serdema Şadadiyan, wê li herêmê, demeka nû destpê bike. LI bakûrê Kurdistanê ku jêre tê gotin "herêma botanê" û herêmên rojavaya Kurdistanê jî di nav de tên hasibandin, wê lê desthilatdariya Merwaniyan pêş bikeve. Ev desthilatdarî, wê ser 90 salî re wê demeka dirêj a zêr bijî. Li herêmê wê gelek pêşketinan bide destpê kirin. Aliyê kûrê merwan şahê Merwan, wê serdemek zêr bide destpê pêkirin. Em dikarin bo aliyê kûrê merwan bibêjin ku ew salahadinê Eyûbî yê dema merwaniyan a.

Piştî dema Merwaniyan, wê hin bi hin ku dema Merwaniyan û fêr û cerbên şadadiyan jî ji xwe re dike temen, wê desthilatdariya eyûbiyan bidest pêketina xwe bike. Wê li herêmê, Herêma Rehayê ji xwe re bike navend û ji wê jî, wê rojavaya Kurdistanê jî di nav de, wê i qadaka mazin wê desthilatdariya wê demeka dirêj wê hebe. Xanadana eyûbiyan, piştî Salahadinê Eyûbî, wê ne bin 400 salî wê li herêmê bigiştî weke desthilatdar bimêne. Heta sadsale 16´min wêê weke desthilatdar bimêne. Piştî ku osmanî pêşketin, wê di bin navê "biratiya îslamî" de, piştîgirê bidinê de. Piştî ku osmaniyan jî, bi wê piştgiriyê xwegirtin, êdî ew herêmên xanadana eyûbiyan jî, weke bi xwe ve hasibandin. Lê dîsa, ne dikarin herina bi ser wan herêman de, Êdî piştre, çend ku ne weke berê jî bê, wê heta dawiya sadsale 17´min jî, wê şûnpêya xanadana eyûbiyan bijî.

Dema Merwanîyan[biguherîne]

Di dema Merwaniya de, wê li ser axa rojavaya kurdistan jî desthilatdarîya wê dibe. Wê ji herêmên botanê û Amedê û heta ber firatê ku rojavaya kurdistanê hemûyî dike nava xwe de û ji wir heta ber Heleb û Şamê û hwd û gelek herêmên din wê desthilatdarîya Merwanî lê bi serdestî hebe. Merwanî, Navenda wan û paytaxta wan Amed bû.

Merwanî, di dem û serdema wan de, wê li rojavaya û bakûrê kurdistanê ku bi hevdû re wê pêşketinaka mazin bidina jînkirin. Şahên Merwanî, weke xelîfe li herêmê dihêne pêşwazî kirin. Bandûra wan pirr mazin û zêde heya. PIştî avakerê dewleta kurd a Merwanîyan Badê kûr dostik, birazîyê wî Aliyê kurê merwan tê ser tax weke şah. Wê dewleta merwanîyan, demeka xwe zêr di dema Aliyê kûrê merwan de bijî. Aliyê kurê Merwan, em dikarin wî weke avakarê dewleta merwanîyan ku li ser temenê wê dide rûnandin jî bihasibênin. Wê dewleta Merwanîyan, pêşveçûna xwe ya mazin di dema Aliyê kûrê merwan de bijî. Wezirê Aliyê kûrê Merwan Şero ku ew jî weke kurdekî bizane dihat hasibandin jî dihat bi navkirin, lê bi azwerîya xwe re dihat zanîn. Heta ku di hin şîroveyên di derbarê Şero de ku dihatina kirin, şerê weke "beko"yê di vegotina ´Mem û Zîn´a Ahmedê Xanî de bû dihat ser ziman.

Di vê dema Merwanîyan de, zaneyên kurd ên weke Eliyê Hêrîrî û hwd, dijîn. Bandûra wan jî, li ser aqil û pêşketina dema Merwanîyan pirr zêde heya. Dewleta kurd a Merwanîyan, wê serdemeka xwe ya zêr bijî di nava salên 895-1077´an de. Lê piştî van salan re wê dewleta merwanîyan, cihê pêşveçûn û pêşketina xwe ji derketin, pêşveçûn û pêşketina Eyûbîyan re bihêle.

Dema dewleta kurd ya Eyûbîyan[biguherîne]

Piştî dem û serdema Merwanîyan re, wê dema Eyûbîyan bi Salahadinê Eyûbî re dest pê bike. Dewleta Eyûbîyan, wê Rehayê ji xwe re bike navend û peytaxt. Bi wê re jî, wê pêşketina xwe ji bakûrê kurdistanê bi ber rojavaya kurdistanê ve bi herikînê. Wê serdestîya Eyûbîyan, li ser axa rojavaya kurdistanê bê.

Heta dema eyûbîyan jî, wê ev herêmên rojavaya kurdistanê ku di nav de û herêmên bakûrê kurdistanê ên ´botanê´ jî di nav de wê weke "herêma mazin a botanê" jî were bi navkirin. Ji aliyê ziman û hwd ve, di temenekî de pêşketin. Rojavaya kurdistanê, ji dema Gûtî, hûrî û mîtannîyan ve ku heta ku dem tê dema demên merwanî û eyûbîyan jî, wê serdestîya kurdan li herêmê kêm nebê. Dema Eyûbîyan bi dema Salahadinê Eyûbî re destpê dike. Ji aliyê kok û aşîrîyê ve jî, Merwanî û eyûbî ji aşîra kurd ya bi navê rawedî na. Dema Eyûbîyan, wê piştî salahadînê Eyûbî re, wê dewleta Eyûbîyan were avakirin. Lê piştre di rengekî xanadanî û mîratî û hwd de wê bide domandin. Serdema dewleta eyûbîyan, ji dema salahadinê Eyûbî ku destpê dike, wê ne bin 400 salî re wê bide domandin bi serwerî.

Eyûbîyan, di demên xwe de pirr giringî dane perwerdekirinê. LI herêmên xwe ên ku ew lê serdest bûna, wê li hemûyan dibistan û an jî bi navê din ê wê "medreseyan" ava bikin. Di demên berî wan de jî wusa bûya. KU heta roja me tên ku ji dema hûrî û mîtannîyan mana, li bajarên rojavaya kurdistanê ên weke Afrînê, Kobanê, serêkahnîyê, Hesekê, Tirbesipîyê, Qamişlo û hwd, ku gelek herêmên din ên rojavaya kurdistanê di nav de, li wan kirman, qasr û dibistanên mana hena. Ev hemû ji dema hûrî û mîtannîyan mana. Ev kirman û dibistanên antîkî ku ji dema hûrî û mîtannîyan mana, dide nîşandin ku wan çendî giringî daye xwandinê. Her wusa, ´tîyatroyên anfî´ ji dema hûrî û mîtannîyan mana jî li rojavaya kurdistanê, li herêmên afrîn, qamişlo serêkehniyê û hwd hena.

Dem heta ku hatîya dema Eyûbîyan, Eyûbîyan jî ji wan sûdgirtina. Eyûbîyan, ew pêşketina herêmê ya civatî pirr xweşîk parastina.. Di dema Eyûbîyan de jî, ku ji aliy bawerîyê ve bê, rengên cuda lê hebûn di nava xalkê de. Eyûbîyan, dijberî li wan ne kirina. Di dema eyûbîyan de jî, li herêmê mesihî jî, Êzîdî jî, heta ku hinek cihû jî dijîn hebûn. Hemûyan jî dikarina ku bawerîya xwe bi azadî bijîn.

Çavkanî[biguherîne]

  1. Abdusamet Yigit, Pirtûka, ´di sedsale 21´ê de şoreşa kurd: rojava´
  2. Abdullah Ocalan, Pirtûka, ´pirsgirêka kurd û çareseriya netewa demokratîk´
  3. Abdusamet Yigit, Pirtûka, ´jiyane di bin roja Mîtra de dimeşê