Ehmedê Xanî

Ji Wîkîpediya, ensîklopediya azad.
Here cem: navîgasyon, lêgerîn
Ehmedê Xanî
Statue of Kurdish poet and writer Ahmadi Xani in Sulaymaniyah, Kurdistan, Iraq.JPG
Peykerê Ehmedê Xanî li Silêmaniyê
Navê rastî Ehmed
Bûyîn 1650 an jî 1651
Colemêrg
Mirin 1707
Agirî / Bazîd
Herêm Bakûrê Kurdistanê
Hemwelatî  Kurdistan
Esil  Kurd
Dîn Îslam
Bav Şêx Îlyas
Dayik Gulnîgar
Dibistan Medreseyên Kurdî
Medreseyên Sûriyê
Medreseyên Îranê
Destûrname Mele Camî
Serdem Sedsala 17'an
Pîşe Fîlozof, Helbestvan, Dîroknas, Alim û Astronom
Raman Yekitiya Kurdan
Bandorbar Aristoteles, Farabî, Elî Herîrî, Şihabedînê Suhrewerdî, Melayê Cizîrî û Feqiyê Teyran
Bandorker Mehmûdê Bazîdî, Îsmaîlê Bazîdî, Miradxan, Hecî Qadirê Koyî, Hejar, Hêmin, Mele Ehmedê Namî, Seîdê Nûrsî, Xelîfe Yûsif û Wêjeya Kurdî

Ehmedê Xanî (b. 1650 Colemêrg − m. 1707 Agirî), helbestvan, wêjevan, dîroknas, astronom û fîlozofê herî mezin ên kurd e.[1]

Jînenîgarî[biguherîne]

Ehmedê Xanî di sala 1650 an 51'î de li bajarê Colemêrgê hatiye dinyayê, Navê bavê wî Şêx Îlyas e, navê kalikê wî Eyaz e. Xanê perwerdehiya xweya pêşîn Quran û fiqihê li cem bavê xwe Şêx Îlyas digre, piştî xwendina li cem bavê diçe di medreseyên Bidlîs û Xelatê de dixwîne, xwendina xwe li Bexda, Şam, Heleb û di medreseyên Îranê de jî pêşve dixe. Di medreseyên Îranê de felsefeya îslamê, astronomî û fîlolojiyê hîn dibe. Di medreseyên Sûriyê de jî felsefeya yewnanê hîn dibe û di vê pêvajoyê de fîlozofên weke Aristoteles, Platon, Farabî, Şihabedînê Suhrewerdî, Muhyedîn ibn Erebî, Elî Herîrî, Melayê Cizîrî, Feqiyê Teyran û gelekî fîlozofên din hîn dibe û di bin bandora wan de dimîne. Piştî demekî diçe Mekeyê heca xwe dike ji wê şûnde diçe Misirê jî digere û dizivire Bazîdê.[2]

Ehmedê Xanî di dîroka kurd û Kurdistanê da bi nav û deng e. Derbarê pêşveçûna çand, huner, wêje û zimanê kurdî de cihê wî cuda û pir girîng e. Xanî di 14 saliya xwe de dest bi nivîsandinê dike, piraniya pirtûgên xwe bi kurdî lehçeya kurmancî nivîsandiye, Xanî bi taybetî ji bo ku zarokên kurda baş dîn û zimanê xwe hîn bibin pirtûkeke bi navê Nûbihara biçûkan dinivîse û nîvê pirtûkê jî dike ferhenga kurdî-erebî û ev ferhenga wî di dîroka kurdan de bûye ferhenga herî pêşîn û bi sed salan ve di Medreseyên kurdî de hate xwendin. Xanî tevê kurdî, çar ziman (tirkî, erebî û farsî) dizanîbû.

Ehmedê Xanî ji bona perwerdehiya zarokên kurdan medrese jî vekiriye û li wir ders daye telebeyan. Di medresa Ehmedê Xanî de dersên olî [fiqih]], hedîs û dersên zanistê yên weke felsefe, dîrok, wêje, erdnîgarî, astronomî û hwd. dihatin dayin. Helbestvanê bi nav û deng Îsmaîlê Bazîdî û gelek wêjevanên kurd di bin bandora Xanî de mane.

Ehmedê Xanî sala 1707'an de li Bazîdî diçe ber rehma Xwedê, û tirba wî li Bazîdê ye.

Ramanê Ehmedê Xanî[biguherîne]

Ehmedê Xanî netewperwerê kurd e, dixwest ku yekitiya kurdan çê bibe, Îxtîlafên di nav kurdan de ji bo wî pirsgirekeke mezin bû lewra di helbestên xwe de hertim qala yekitiya kurdan dike û di helbestekî xwe de waha dibeje;

Ger dê hebûya me ittifaqek
Vêk ra bikira me inqiyadek

Rûm û ‘ereb û ‘ecem temamî
Hemiyan ji me ra dikir xulamî

Tekmîl dikir me dîn û dewlet
Tehsîl dikir me ‘ilm û hikmet

Li gorî Xanî ti kêmasîkî kurdan ji ereb, tirk û farsan tineye tenê kêmasî bêrêzanî û bêyekitîbûna kurdan e. Bi kurtasî Xanî dixwest ku gelê kurd ji binê sumurgeya ereb, tirk û farsan bide xilas kirin û rizgar bike.[3]

Helbestekî Xanî a li dewletiyê

Ez mame di hîkmeta Xwedê da
Kurmanc di dewleta dinê da
Aya bi çi wechî mane mehrûm?
Bîlcumle ji bo çi bûne mehkûm?

Lê di berhemên Ehmedê Xanî de li dijî tirk, ereb û farsan qet nîjadperestî tuneye. Ji xwe hinekî helbestên xwe carna bi erebî û farisî jî nivîsiye.

Gotinên ji bo wî[biguherîne]

Seîdê Nûrsî gotiye;

Ehmedê Xanî mamostê min ê manewiye.

Nurettin Turgay dibêje ku;

Li gor berhemên wî, xuya ye ku Ehmedê Xanî kesekî bawermende: "Jiyana Şêx Ehmedê Xanî di nav perwerdehiyê de derbas bûye. Xanî di medreseyên ku vekiriye, li gel perwerdeya olî, perwerdeya zanistên wek felsefe, dîrok, wêje, erdnigarî û astronomî jî daye zarokan û xwendekarên xwe.

Zana Farqînî jî dibêje ku;

Metaryalên kurdî yekemîn ji bo perwerdeyê, Xanî amade kiriye û ew weke stûna zimanê kurdî ye.

Kirinên wî[biguherîne]

  • Ji bo zarokên kurdan perwerdehî bi zimanê kurdî bibînin medrese ava kir.
  • Hîmê zimanê kurdî avêtê.
  • Herî pêşîn ferhenga kurdî nivîsand.
  • Herî pêşîn bi zimanê kurdî li ser zanista  astronomî û erdnîgariyê pirtûk nivîsand.
  • Ji bo yekitiya kurdan xebitî.

Berhem[biguherîne]

Ehmedê Xanî di 14 saliya xwe de dest bi nivîsandinê dike, heta dawiya temenê xwe gelek pirtûk bi zimanê kurdî nivîsand, pirtûgên wî yek a helbestan e, yek li ser astronomî û erdnîgariyê ye, yek li ser eşqa Mem û Zînê ye, yek ji bo zarokên kurda ye ku navê Nûbihara biçûkan lê kiriye, yek li ser felsefeyê ye, yên din jî pirtûgên îslamîne. Lê tenê çend pirtûkên wî xwe gihandine destê me ên dinê wendakirî ne.[4]

Berhemên wî ev in[biguherîne]

Bîbliyografî[biguherîne]

  • Ehmedê Xanî (1995/2005). Mem û Zîn. Wergera bi tîpên latînî û kurdiya xwerû: M. Emîn Bozarslan. Deng, Stembol.
  • Ehmedê Xanî (2010). Mem û Zîn. Şirove û bi kurdiya îro, Jan Dost. Avesta, Stembol.

Çavkanî[biguherîne]

  1. (îngilîzî)AḤMAD-E ḴĀNI Iranica
  2. http://kurtedebiyati.blogcu.com/ahmede-xane-kimdir/10743379
  3. Mihemed Emîn Zekî, Navdarên Kurd û Kurdistanê
  4. Qanatê Kurdo, Tarixa Edebiyata Kurdî