Iraq

Ji Wîkîpediya, ensîklopediya azad.
(Ji Irak hate beralîkirin)
Jump to navigation Jump to search
الجمهورية العراقية

كۆماری عێراق

Komara Iraqê
Alaya Iraqê Nîşana Iraqê
(Ala) (Nîşan)
Gotina netewî: Allahu Akbar
Sirûda netewî: Mawtini [1]
Iraq (orthographic projection).svg
Zimanên fermî Erebî, Kurdî [2]


Paytext Bexda [3]
33°20′Bk 44°26′Rh / 33.333°Bk 44.433°Rh / 33.333; 44.433
Bajarê mezin Bexda
Sîstema siyasî Komar
 - Serkomar
 - Serekwezîr
Berhem Salih
Adil Ebdulmehdî
Rûerd
 - Giştî
 - Av (%)

438.317 km2
1,1
Gelhe
 - Giştî (2016)
 - Berbelavî

38.146.025 kes
71.5 kes/km2
Serxwebûn - 1'ê kewçerê 1919 ji Împeratoriya Osmanî.
- 3'ê kewçerê 1932 ji Brîtanya.
Dirav Dînarê îraqî
Dem UTC+3
Nîşana înternetê .iq
Koda telefonê 964
Iraq-CIA WFB Map.png

Iraq an jî Îraq[4] (bi soranî: Êraq; bi erebî: العراق al-‘Irāq) an jî Komara Iraqê (bi erebî: الجمهورية العراقية al-Jumhūrīyat al-‘Irāqīya) navê dewleteke federal di Rojhilata Navînê de ye. Başûrê Kurdistanê di nav sinorên Iraqê de ye.

Dîrok[biguherîne]

Desthilata Osmaniyan[biguherîne]

Searchtool.svg Gotara bingehîn: Împeratoriya Osmanî

Di şerê cîhanî yê yekem de[biguherîne]

Piştî encamdana Şerê Cîhanî yê Yekem, di navbera Împeratoriya Osmanî û dewletên Ewropî de Peymana Versailles hate destnîşan kirin. Bi dûçûna vê peymanê Osmanî dê serxwebûna dewletên Ereb bi şerta mandatiya Fransa û Îngilîstanê dê qebûl bike. Jixwe Emîr Faysal 23 gelawêja 1920ê de wek keyê Iraqê hate hilbijartin. Li sala 1922yê de di Cemiyeta Netewan de ev mafên van dewletan hatin pejirandin. Bi dûçûna vê rêkeftinê Îraq û Filistîn dê di bin berpirsiyariya Brîtanyayê de, Libnan û Suriye jî dê di bin berpirsiyariya Fransa de be. Lê gelên herêmê ev rewş qebûl nekir.

Kurê Şerîfê Mekeyê Huseyîn; Emîr Faysal li dijî Fransayê serhildanek da destpê kirin ku Suriyeyê bike di bin desthilata xwe de lê ev serhildan hate vemirandin. Piştî têkçûnê Faysal tê Îraqê. Iraq di bin hikûmraniya İngilîzan de bû û baregehên İngilîzan ji aliyê mesihiyên Sûryanîve dihatin parastin[5]. Her wiha İngiîzan xwest ku Iraq ji layê Emîr Faysal ve bê rêvebirin. Gelek efserên Iraqî jî sunî bûn û di bin perwerdehiya Jontirkan de bûn. Dîroknasê kurd Nejat Abdulla dibêje;

Li vê derê di bin mandateriya İngîlîzan de ji cotmeha 1922yê heta 1933yê keyaniya Îraqê dike û dewletê birêve dibe.

Mandateriya Iraqê(23 gelawêj 1921-3 cotmeh 1932)[biguherîne]

Melîk Feyselê Yekem(23 gelawêj 1921–3 cotmeh 1932)[biguherîne]

Di navbera İngilîzan û Melîk Feysel da, li sala 1930ê de peymanek hate destnîşan kirin. Bi dûçûna vê peymanê, dewleta Îraqê êdî azad dibe û dibe endamê Cemiyeta Neteweyan.

Berî şerê cîhanê yê duyem di nav dewletên ewropayî de li her derê cîhanê de micadeleyek hebû. Ji ber tirsa ketina Almanan bo rojhilata navî di gulana 1941ê de Brîtanyayê cardîn Îraq dagir kir û hikûmeteke nêzî xwe ava kir. Li sala 1955ê de hikûmeta Îraqê bi armanca alikariya berxwedanê û aboriyê bi Tirkiyeyê re Pakta Bexdayê destnîşan kir. Îran, Pakistan û Brîtanya jî tevlî vê hevpeymanê bûn.

Li sala 1968ê de bi rêberiya hindek pisporên leşkerî derbeya leşkerî pêkhat, di encamê grûbeke têkildarî partiya Bees bû desthilat. Di nav vê grûbê de jî Sedam Huseyn jêhatî bû û xwe dida pêş.

Keyaniya Iraqê(3 cotmeh 1932-14 tîrmeh 1958)[biguherîne]

Melîk Feyselê Yekem(3 cotmeh 1932–8 îlon 1933)[biguherîne]

Xaziyê Yekem (8 îlon 1933-4 nîsan 1939)[biguherîne]

Faysalê Duyem(4 nîsan 1939-14 tîrmeh 1958)[biguherîne]

Komara Iraqê (14 tîrmeh 1958-17 tîrmeh 1968)[biguherîne]

Serok Muhemed Necîb el-Rubeî(14 tîrmeh 1958-8 reşemeha 1963)[biguherîne]

Serok Ebdulselam Arif(8 reşemeha 1963-13 nîsan 1966)[biguherîne]

Serok Ebdurehman el-Bezaz(13 nîsan 1966-16 nîsan 1966)[biguherîne]

Serok Ebdurehman Arif(16 nîsan 1966-17 tîrmeh 1968)[biguherîne]

Komara Iraqa Bees(17 tîrmeh 1968-9 nîsan 2003)[biguherîne]

Serok Ehmed Hesen el-Bekir(17 tîrmeh 1968-16 tîrmeh 1979)[biguherîne]

Serok Sedam Hisên(16 tîrmeh 1979-9 nîsan 2003)[biguherîne]

Şerê Iraqê (2003)[biguherîne]

Searchtool.svg Gotara bingehîn: Şerê Iraqê

Komara Iraqa Federal(9 nîsan 2003-...)[biguherîne]

Ji bo Iraqa Federal 8ê adara 2004ê Makezagona Demkî ya Rêvebirinê hate îlam kirim. 8ê xizîrana 2004ê jî Neteweyên Yekbûyî ev makezagon pejirand

Hilbijartina 2005ê[biguherîne]

20ê rêbendana 2005ê li tevahiya Iraqê hilbijartin hatin kirin. Di encamê de hikûmeta nû hate hilbijartin.

Serokkomar Celal Telebanî(7 nîsan 2005-24 tîrmeh 2014)[biguherîne]

Serokkomar Fuad Masum(24 tîrmeh 2014-2 cotmeh 2018)[biguherîne]

Serokkomar Berhem Salih(2 cotmeh 2018-...)[biguherîne]

Polîtîkayên derve[biguherîne]

Parêzgehên Iraqê[biguherîne]

Parêzgehên Iraqê:

Iraqi Governorates ku-latn.svg

Ziman[biguherîne]

Dîn[biguherîne]

97 % ji akinciyên îraqî misilman in; 60 % - 65 % şiî û 35 % - 37 % sunî ne. 3 % mesihî û êzîdî ne. [6]

Têkildar[biguherîne]

Çavkanî[biguherîne]

  1. Sirûda neteweyî ya kurdan Ey Reqîb e
  2. Zimanê fermî li Kurdistanê kurdî ye wek asûrî, turkmenî û ermenî
  3. Serbajarê Başûrê Kurdistanê Hewlêr e
  4. Rojnameya Evro, Dihok; rojnameya War, Dihok.
  5. İmparatorluk, Sınır ve Aşiret, Nejat Abdulla, Weşanên Avesta-2008, r:145
  6. [www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2122.html]

Girêdanên derve[biguherîne]

Wiki letter w cropped.svg Ev gotar şitlek e. Heke tu bixwazî berfireh bikî, biguherîne bitikîne. (Çawa?)