Kurmancî

Ji Wîkîpediya, ensîklopediya azad.
Jump to navigation Jump to search
Disambig grey.svg Ji bo maneyên din, li Kurmancî (cudakirin) binêre.
Kurmancî
Kurmancî, kurdî
Welatên lê tê axaftin  Kurdistan
 Tirkiye
 Îran
 Îraq
 Sûrî
 Ermenistan
 Gurcistan
 Rûsya
Herêm Kurdistan
Diyasporaya kurdan
Axiverên zimanê zikmakî 20-25 mîliyon[çavkanî hewce ye]
Malbata zimanî Zimanên hind û ewropî
Şiklê kevn
Sîstema nivîsê Tîpên latînî, erebî û kîrîlî
Kodên zimanî
ISO 639-1 ku
ISO 639-3 kmr
[[Wêne:|300px]]


Kurmancî, Kurmanciya jorîn an jî Kurdiya bakurî yek ji zaravayên zimanê kurdî ye, ku ji aliyê kurdan ve tê bikaranîn, zaravayê kurmancî li herçar parçeyên Kurdistanê tê axaftin û pirraniya kurdan bi zaravayê kurmancî diaxivin. Li henek deverên herêmên Kurdistanê ev zarave bi navên cuda tê binavkirin. Rojhilatê Kurdistanê ji kurmancî re dibêjin şikakî û li Başurê Kurdistanê jî jê re dibêjin badînî.

Bi rengekî dinê jî, ji ber ku piraniya cografiya kurdan ji zaravayê kurmancî pêk tê, bi heman reng jî kurmancî bandoreke mezin heye li ser hemû kurdan û piraniya ede û dîroka kurdî jî bi vê zaravayê hatiye nivîsîn.[çavkanî hewce ye]

Etîmolojî[biguherîne | çavkaniyê biguherîne]

Kurmancî[1][2] = kur + man + cî. Wekî tê zanîn di dema Romayê da, gelê kurd [çavkanî hewce ye] xeribî bûyî. Lê herkes neçûye xeribiyê, ji ber ku daxwaza gelê kurd bû "ev axên me ne, em neherrin" [çavkanî hewce ye].

1. Peyva kur kurd e, lê em baş dizanin ku diroka peyva kur gelek kevn e ji ber ku 3000 salan berê zayînê ev peyv hebû. Bi zimanê sûmeran em dibêjin kur ji bona "welat, çiya, erd" [3]. Bi zimanê baskî ji bo "welat" em dibêjin herri [4], û ji bo "erd" em dibêjin lur [5][6] (bi ermenî çiya = lêr[7]). Bi zimanê ermenî ji bo "erd" em dibêjin երկիր (êrkir)[8]. Herwiha ji bo "kevir, kersaxê tîk/şefil" em jî dibêjin bi proto-kartvelî [9] ḳarḳar. Ji bo "perçayê axê/çamûr", bi proto-kartveli, bi gurcî û bi lazî em li peyva ḳord [10] dibînin.

2. Peyva man [11] bi kurdî ye û maneya wî wek bi avestayî [12] e "ji cihekî neçûn, li cihekî sekinîn, li cihekî rawestîn". Herweha bi latînî ji bo man em dibêjin manere [13][14]. Bi ermenî em dibêjin mnal [15] û bi îngilîzî remain. Yanî diroka peyva man pirr kevn e. Herwiha bi zimanên proto-kartvelî em dibêjin men [16] ji bo "baregeh/jîngeh/rûniştgeh/xane".

3.Peyva [17] "cih, erd" e. Lewra peyva kurmancî tê wateya "kurd kî li cihê xwe man". Yanî kurmancên ku neçûne xeribiyê. Lê dimilî (daylam [18]) çûne xeribiyê û li gora rapora "MtDNA and Y-chromosome Variation in Kurdish Groups" [19] dimilî ducar hatin erdên xwe li bakurê Kurdistanê. Herweha li gora vê raporê DNA'ya kurmanc û zazayan heman/wek in.

Belavbûna kurmancî[biguherîne | çavkaniyê biguherîne]

Di roja me de kurmancî di gelek welat û axan de ji alî gelê kurd ve tê axaftin. Belavbûyîna zarava, ji gola Urmiye dest pê dike, heta bajarên Şino sînorên Îran û Îraqê Helgurd, Rewandiz, Zeyî, Behdînan, Qers, Erzirom, Mûş, Bedlîs, sînorê Sêrtê Kozluk, Farqîn, Pasûr, Licê, Bismil, Amed, Erxenî, Çiyayê Qerej, Sêwreg, Semsûr, Meledî, Gurgum, herêma Hetayê Kirikhan û herêma Helebê Afrîn, ji herêma Dêrsimê li Pertekê, Mazgirt, bakurê Xarpêtê, Kanîreşa ku herêma Çepexçûrê (Çewlîg) ye û li gelek herêmên Sêwazê ev zarava tê bikaranîn.

Deverên kurmancîaxiv[biguherîne | çavkaniyê biguherîne]

Ergin Öpengin û Geoffrey Haig, du zimannasên Zanîngeha Bambergê (Almanya), li lêkolîneke (Öpengin & Haig 2014), pênc deverên kurmancîaxiv bi vî awayî dabeş dikin[20]:

Devera zaravayên başûrrojhilat[biguherîne | çavkaniyê biguherîne]

Devera zaravayên başûr[biguherîne | çavkaniyê biguherîne]

Devera zaravayên bakur[biguherîne | çavkaniyê biguherîne]

Devera zaravayên başûrrojava[biguherîne | çavkaniyê biguherîne]

Devera zaravayên bakurrojava[biguherîne | çavkaniyê biguherîne]

Devokên kurmancî[biguherîne | çavkaniyê biguherîne]

Kurmanciya rojhilat[biguherîne | çavkaniyê biguherîne]

  • Botanî, serhedkî, torî, şîkakî, behdînî, qerejdaxî, wanî, hekarî

Kurmanciya navîn[biguherîne | çavkaniyê biguherîne]

Amedî, şengalî, mêrdînî, batmanî, tatwanî, mûşî, bingolî, erzîromî, laçînî li Kurdistana Sor. Ardahan û Qers dikevin rojhilatê zimanê kurmancî li hema wek navndiye jî diaxivin

Kurmanciya rojava[biguherîne | çavkaniyê biguherîne]

  • Dersimkî, kurmanciya Dêrsimî
  • Şaddilî, sînemilî, kurmanckî
  • Reşoyî (li Anatolya Navîn)
  • Şêxbizinî, sêwasî
  • Meletî, entebî, efrînkî, kobankî
  • Urfî, kurmanciya Anatolyayê

[21][çavkanî hewce ye]

Kurmanciya Xoresan û Deylaman[biguherîne | çavkaniyê biguherîne]

  • Ameranlûyî, qoçanî
  • Bocnûrdî, canbegî, modanlûyî
  • Kelûn Abdû (li Farsê)[22]

Dengnasî[biguherîne | çavkaniyê biguherîne]

Tîpên dengdar[biguherîne | çavkaniyê biguherîne]

Dengên vokal ên kurdî[çavkanî hewce ye]
Pêş Navend Paş
Nêzik 'i'
î
'ʉ'
u
'u'
û
Nîvek 'e'
ê
'ɪ̈'
i
'o'
o
Vebûyî 'æ'
e
'a'
a
 

Tîpên bêdeng[biguherîne | çavkaniyê biguherîne]

Dengên konsonant ên Kurdî
Lêvî Diranî Pidûyî Arikî Zimanokî Hefikî Gewriyî
Pozî m n ŋ
Teqînok Bêdeng p t t͡ʃ k q
Dengdar b d d͡ʒ g
Bêhndar t͡ʃʰ
Arînok Bêdeng f s ʃ x ħ h
Dengdar v z ʒ ɣ ʕ
Nêzok w l j
Wîçînok r
Civînok ɾ

Alfabe[biguherîne | çavkaniyê biguherîne]


Rêziman[biguherîne | çavkaniyê biguherîne]


Edebiyata herî pêşî[biguherîne | çavkaniyê biguherîne]

Pirtûkên pîroz ên êzdiyan[biguherîne | çavkaniyê biguherîne]

Cilwe[çavkanî hewce ye] û Mishefa Reş kevintirîn pertûkên ewên bi kurmancî hatine nivîsandin[çavkanî hewce ye].

Şerefxanê Bedlîsî[biguherîne | çavkaniyê biguherîne]

Şerefxanê Bedlîsî yekem dîlok nivîsê kurd bu, bo yekmîn car li sala 1597an Şerefname nivîsandî ye, ko tê da behsa cografî û dîloka kurdan dike.

Eliyê Herîrî[biguherîne | çavkaniyê biguherîne]

Eliyê Herîrî yekemîn kes bûye ko helbesta kurdî nivîsandî jiyan û mirine wî dikeve di navbera salên 1009-1079an de.

Ehmedê Xanî[biguherîne | çavkaniyê biguherîne]

Ehemedê Xanî yekemîn helbestavan bû ku di helbestên xwe de li ser hesta kurdayetiyê û yekîtiya kurdan nivîsandiye, ji ber ku hemû helbestvanên berî wî kesî li ser netewatiyê nenivîsandiye, helebistvanên kurdan yên berî Xanî bi tinê behsa dîn û evînê kirin di helbestên xwe de, jiyan û mirna Xanî dikeve sala 1650-1707an[çavkanî hewce ye].

Erebê Şemo[biguherîne | çavkaniyê biguherîne]

Erebê Şemo nivîskarekî kurd bû û weke bavê romana kurdî tê binavkirin. Yekemîn romana kurdî ya ku bi kurdî hatiye weşandin, Şivanê Kurmanca nivîsiye. Erebê Şemo ji malbatek şêxên êzîdiya bû.

Dastanên herî peşî[biguherîne | çavkaniyê biguherîne]

Memê Alan, Mem û Zîn, Xec û Siyemend û Derwêşê Ebdî û Zembîlfiroş ji wan dastanên kevin ên kurdî û kurmancî ne.

Navgînên ragîhandinê[biguherîne | çavkaniyê biguherîne]

Med TV[biguherîne | çavkaniyê biguherîne]

Med TV yekemîn kanala televîzyonê ya kurdî û kurmancî bû, ko li sala 1995an hatiye damzirandin, ji bilî kurmancî Med TV bi zaravayên din ên kurdî jî bexiş dikir wek zazakî û soranî u kalholî, herwisa yekemîn Radyoya kurdî ya kurmancî jî pişî Radyoya Êrîvanê bû.

Mijarên têkildar[biguherîne | çavkaniyê biguherîne]

Çavkanî[biguherîne | çavkaniyê biguherîne]

  1. http://www.ezdixandi.com/forum/48-1146-1 Girêdana arşîvê 2016-03-05 li ser Wayback Machine ( Li ser maplea Yezidiyan. Li gora dîroknas "MICHAIL FAROE " peyva kur-d-man-cî = ciya-man-cih e)
  2. http://www.blueglobetranslations.com/about-kurdish-kurmanji-language.html Girêdana arşîvê 2013-06-18 li ser Wayback Machine ( li gora malpera blue globe translations, kurmancî= kurd+man+cî)
  3. http://psd.museum.upenn.edu/epsd/epsd/e3180.html (li ser ferhenga sûmerî-îngilîzî peyva kur bi 5000 salî ye)
  4. http://www1.euskadi.net/morris/resultado.asp (ji bo welat bi baskî em dibêjin "herri" = kur)
  5. http://translate.google.com/?hl=fr#eu%7Cen%7Clur
  6. http://projetbabel.org/basque/dictionnaire.php?q=terre&c=fra
  7. http://www.dictionaric.com/dicoarmenien/dicoarmenien.php?rech=montagne&rech1=&bmit=Search+%3A+Use+only+small+letters+!
  8. http://www.dictionaric.com/dicoarmenien/dicoarmenien.php?rech = terre
  9. http://starling.rinet.ru/cgi-bin/response.cgi?single=1&basename=/data/nostr/nostret&text_number=+635&root=config
  10. http://starling.rinet.ru/cgi-bin/response.cgi?root=config&morpho=0&basename=\data\kart\kartet&first=581
  11. http://legerin.ferheng.org/?lang=kurd2turk&pg=search&s=man
  12. http://starling.rinet.ru/cgi-bin/response.cgi?single=1&basename=/data/nostr/nostret&text_number=+561&root=config
  13. http://translate.google.com/?hl=fr#en%7Cla%7Cstay
  14. http://www.latin-dictionary.net/q/latin/manere.html
  15. http://www.dictionaric.com/dicoarmenien/dicoarmenien.php?rech=rester&rech1=&bmit=Search+%3A+Use+only+small+letters+!
  16. http://starling.rinet.ru/cgi-bin/response.cgi?root=config&morpho=0&basename=\data\kart\kartet&first=701
  17. http://legerin.ferheng.org/?lang=kurd2turk&pg=search&s=yer
  18. http://www.iranicaonline.org/articles/deylamites
  19. Kopîkirina arşîvê (PDF), ji orîjînalê (PDF) di 2008-10-02 de hat arşîvkirin, roja wergirtinê: 2011-11-20
  20. Ergin Öpengin & Geoffrey Haig, Reginal variation in Kurmanji: A preliminary classification of dialects. Li Kurdish Studies, 2:2014, r. 143-176.
  21. Izady, M.R.: The Kurds, Washington 1992???
  22. Mann, O.: Kurdische Mundarten der Kälun-Abdû, IN: Kurdisch-Persische Forschungen II.1: Die Tajik-Mundarten der Provinz Fars.