Hewramî (zarava)

Ji Wîkîpediya, ensîklopediya azad.
(Ji Hewramî hate beralîkirin)
Here cem: navîgasyon, lêgerîn
Hewramî
Welatên lê tê axaftin  Îran
 Îraq
Herêm  Kurdistan
Axiverên zimanê zikmakî
Malbata zimanî Zimanên hind û ewropî
Şiklê kevn
Kodên zimanê
ISO 639-3 hac
Linguistik kart Kurdistan.jpg

Nexşeya zaravayên kurdî

Hewramî yek ji zaravayê Kurdiya Goranî ye.[1] Kesên hewramî ji zarê xwe re dibêjin: oramî, maçû an jî maço.

Li ser hewramî[biguherîne]

Hewramî ji zaravayek goranî ye û ji sedsala 16. heta 21. an li Kurdistana Bakur û Rojhilat wek zimanek wêjeyî tê ber çavan. Li gor Muhemmed Emîn Hewramanî: Kurdiya Hewramanî zimanek berê ye (di sala koçî 132) û ne tenê dema Begê Erdelanê Baban, diçe demên berê û zimanê ol û wêjeyî ye. Hinek berhemên li ser Kurdiya Hewramanên nîşan didin û digihîjin demên 880 sal berê.

Herwiha, Hewramî zaraveyekî zimanê kurdî ye, li navendî Kurdistanê bi pirî ji êlen kurdên yarsan, ên ku ji zimanê xwe re maçû dibêjin, tê axavtin. Lê belê li Bahdînan jî êlen Şebek, Bacilan û Sarlî hewramî diaxivin. Hewramî lêkçûnekî zaf ligel zazakî û zaravêyen goranî heye. Pêtir ji % 30 yên wişeyên hewramî ligel zimanê avestayî yekin û bi zazakî, lekî û bacalanî ve, li gorî zimannasên kurd Malmîsanij û M. Izady tipekî, bi nave pehlevenkî di nav zimane kurdî de pêk tîne.

Zaravê hewramî demekî, li navendî Kurdistanê zimanê fermî bû, hetanî serê 1900 li herêma Mîren Erdelanê zimanê fermî bû, paşê şûna xwe da soranî. Îro kese ku hewramî diaxivin qasî 300.000 - 500.000 merivan ketine.

Devokên hewramî[biguherîne]

Hewramî ligel zaravayên kurdî yên din[biguherîne]

Kelhurî Soranî Lekî Kirmaşanî Kurmancî Zazakî Hewramî Bacalanî
Mi Min Min Min Ez, Min Ez Amin, Min Min, Emin
Ti To Tu Tu, te Ti, To To, Etû, Tû Ti, To
Mi kem Min dekem Min mekem Min kem Ez dikim Ez kenu Amin/Min mekerû Min mekere
Mi çim Min deçim Min Meçim Min çim Ez diçim Ez Şonu Min milû Min melû
Fire Zor Fira Fere, zyad Pir, Gelek, Zaf Zaf Zor/fira fire
Wet Got/Wit Wat/vit Wit Got Vat Wat/vat Wet
Îrênge Esta Îske/Îse Îreňe, Îse Niha, Vêsta, Nika Nika îse êste
Hat- Hat- Het- Hat- Hat- ame- ame- ame-
Hena Bang, Deng Hena Deň Deng Veng Deng Deng
Kel´n Gewre Kel´n Gewre, Qeü Gewre, Gir, Mezin Pîl Gore Gewre
Wa Ba Wa/va Wa Ba Va Va/Wa Va
Waran Baran Waran/varan Waran Baran Varan Baran Baran
Gen Xirap Gen/xiraw Xeraw, Gen Xirab/genî Xirab Xirab xirab

Pirtûken hewramî[biguherîne]

Hata serê 1900î de, 38 pirtûk bi zimanê kurdî hatibun nivîsandin, ji wan 18 hev bi zaravayê hewramî bûn, 10 hev bi soranî û 10 hev jî kurmancî. Lê belê ji wî virda hewramî rolla xwe ya zimanê edebî wenda kir û kem pirtûk bi zaravêye hewramî hatin nivîsandin.

Pirtukên bi hewramî yên dirokî[biguherîne]

Literatûr[biguherîne]

Çavkanî[biguherîne]

Girêdanên derve[biguherîne]