Şanghay

Ji Wîkîpediya, ensîklopediya azad.
Here cem: navîgasyon, lêgerîn
Şanghay
上海
Shanghai montage.png
Galeriya Şanghayê
Şanghay (Çîn)
Şanghay
Nexşeya cihan Çîn
Kargêrî
Welat  Çîn
Parêzgeh Şanghay
Şaredar Han Zheng
Demografî
Gelhe 23.019.148 kes (2010)[1]
Berbelavî 3.271 kes/km²
Erdnîgarî
Rûerd 7,037 km²
Bilindayî 4 m
Koordînat 31° 12′ Bakur
      
121° 30′ Rojhilat
 / 31.2°Bk 121.5°Rh / 31.2; 121.5
Dem (UTC) UTC+8
Agahiyên din
Koda postayê 200000–202100
Koda telefonê (+86) 21
Malper www.shanghai.gov.cn

Şanghay (bi çînî: 上海; pinyin: About this sound Shànghǎi ? / i; şanghayî: Zånhae [z̥ɑ̃̀hé]), navê bajarê herî mezin ê Çînê ye û herwiha di cîhanê de bi mezinahiya xwe yê heştemîn e. Mîna şaredariyê tê birêvebirin. Li kêleka çemê Yangtze hatiye avakirin. Di sala 2005'an de Şanghay bûye bendera kargoyê ya herî mezin a cîhanê. Şanghay ji aliyê aborî ve zûka bi pêşde diçe. Di sala 1990'an de reformên pêşvebirina aboriya bajar ji aliyê Deng Xiaoping ve hatin danasîn û bi awayekî lezgîn biserketin. Jixwe îroj Şanghay weke nîşana berbiçav a peşveçûna aboriya Çînê tê dîtin.[2] [3] Ev bajar ji aliyê turîstan ve gelekî tê ziyaretkirin. Weke Perestgeha Yezdanê Bajar, Baxçeyê Yuyuan û Herêma Benda Şanghayê gelek cihên turîstîk hene.

Etîmolojiya nav[biguherîne]

Şanghay bi tîpên çînî ji (banî ,ser) û (derya) pêk tê ku ev tê wateya Serê Deryayê an jî Li Ser Deryayê. Dîroka vî navî digihîje sedsala 11'an ku di bin serweriya Xanedaniya Song de bû. Her çiqasî gengeşî hebe jî di derbarê dîroka nav de, bi gelemperî wisa tê pejirandin û li gorî dîroknasên çîn , ji ber vî navî tê gotin ku Xanedaniya Tang li ser deryayê hatibû avakirin.[4] Herwiha di demên berê de navên din jî ji bo Şanghayê dihatin bikaranîn. Yek ji wan Huatîng(华亭) bû. Di serdema Xanedaniya Tang de herêma Huatîng hatibû avakirin ku ew niha dikeve herêma Songjiang.

Dîrok[biguherîne]

Mirov ji sedsalên 5-7'an ve li vê herêmê bi cih bûne. Bajar pêşî di salên 751'an de wekî gundekî hatiye avakirin. Di dema Xanedaniya Song (960-1279) de mezintir bûye û weke navçeyeke bazarê lê hatiye.[5] Di dema Xanedaniya Yuan de jî bi pêş dikeve , lê di sala 1927'an bi fermî dibe bajar.[6] Di dema Xanedaniya Mîng de cara pêşî sûrên bajar di sala 1554'an de li hemberî êrîşên korsanên Japon tê avakirin. Ew dîwar 10 metre bilind û nêzîkê 5 kîlometreyan dirêj bû.[7] Dîsa di dema Xanedaniya Mîng de Perestgeha Yezdanê Bajar tê avakirin. Ev tê wê wateyê ku bajar êdî rûmeteke mezin e û di rewşa bajar de tê dîtin. Di demên berê de li Çînê ev şanazî ji bo bajarên mîna paytextên sereke dihat dayîn.[7]

Di serdema Xanedaniya Qîng de bajar bûye bendereke girîng a deryayê. Lewma siyaseta xanedaniyên çînan tên guhertin û li gorî pêşveçûna bajar hewldanên parastin û bidestxistan vê herêmê zêdetir dibin.

Ji sedema potansiyela aborî û bazirganiya çemê Yangtze di sedsala 19'an de çavên biyaniyan bêhtir kete ser vê herêmê. Di dema Şerê efyonê yê yekem de (1839–1842) hêzên Brîtanî rêveberiya vê herêmê bidestxistin. Şer di sala 1842'an de bi Peymana Nanjing bi dawî bû. Li gorî vê peymanê bazirganiya benderan ji bo Brîtaniyan hat serbestkirin.[8] Bi Peymana Bogue (1843) û Peymana Wanghia (1844) bazirganî û ziyaretkirina herêmê ji bo biyaniyan hate serbestkirin.

Di navbera salên 1860–1862'an de herêm bi Serhildanên Taiping du caran rastî êrîşan hat. Piştre Brîtanî û Amerîkî li herêmê bicih bûn. Di navbera salên 1920 û 1930'an de 20.000 mirovên ji Artêşa Spî û Rûsên Cihû ji YKSS reviyane Şanghayê û bicihbûne. Ev Rûsên Şanghayê li bajêr civaka duyemîn mezin a biyaniyan pêktînin. Di sala 1932'an de Şanghay dibe pêncemîn bajarê mezin ê cîhanê.[9] Di salên 1930'an de nêzîkê 30.000 penaberên cihû ji Ewropa têne Şanghay û bicihdibin.[10]

Piştî Şerê Çîn û Japonan ê yekemîn li gorî Peymana Shimonoseki Japon bûne hêzeke xurt li Şanghayê. Cara pêşî Japonan fabrîka avakirin û biyaniyên din jî çav li wan kirin. Lewma Şanghay di aliyê aboriyê de bû bajarê sereke yê Rojhilata Dûr û weke Atînaya Gewre ya Çînê hate binavkirin.[11]

Di bin rêveberiya Komara Çînê de (1911–1949), Şanghay bû xwediyê rewşeke siyasî ya bilind û di 14'ê pûşpera 1927'an de kete rewşa şaredariyê. Di wê demedê plana avakirina gelek avahiyên mîna pirtûkxane, stadyum, mûzeyê hat çêkirin. [12]

Di navbera 1932 û 1937'an de Şerê Şanghayê di navbera artêşên Çîn û Japonan de pêk tê. Di sala 1941'ê de herêmeke Şanghayê ji aliyê Japonan ve tê dagirkirin.

Di 27'ê gulana 1949'an de Artêşa Rizgariya Gelê Çînê herêma Şanghayê dixe bin destê xwe. Lewma piştî 1949'an gelek fîrmayan karxaneyên xwe barkirine Hong Kongê.

Di navbera salên 1950 û 1960'an de Şanghay dibe navenda sanayî û çepgirên radîkal. Çepgir Jiang Qing û koma wî li wir bi cih bûbûn. Gelek guhertin di navbera salan de pêk hatin. Herî dawî reformên aborî ji bo pêşketina Şanghayê di sala 1991'î de destpêkirin.

Erdnîgarî[biguherîne]

Şanghaya kevn ji serdema Xanedaniya Mîng

Şanghay li ser delta ya Çemê Yangtze dimîne ku ev dikeve ser keviya rojhilatê Çînê. Herêm di navbera Yangtze û Kendava Hangzhou de weke nîvgiravekî ye. Giravê duyemîn mezin ê Çînê ,Chongming, û gelek giravên din li herêma Şanghayê hene. Parêzgeha Jiangsu dikeve bakur û rojavayê Şanghayê. Li başûr Parêzgeha Zhejiang û li rojhilat jî Deryaya Çîna Rojhilat heye. Bilindahiya herêm 4[13] metre ye û cihê herî bilind serê Girava Dajinshanê ye.[14]

Av û Hewa[biguherîne]

Bajar zivistana sar û hêwî ye. Ji Sîbîryayê bayên sar tên, ev dibe sedem ku bi şev tînahiya hewayê digihe bin sifirê û seqem dikeve. Lê bi giştî li Şanghayê salê yek an jî du rojan berf dibare. Havîna hewa germ e û bilindahiya termometreyê digihe 35 °C yan. Havîna û di destpêka payîzê de carnan tayfûn çêdibin. Lê di salên dawî de ti ziyanên mezin pêk nehatine[15] Tê gotin ku demsala herî xweş li Şanghayê bihar e. Rewşa hewayê gelek caran tê guhertin di vê demsalê de û bi giştî baran dibare. Payîzan hewa bi tavik û ziwa ye.[16]

Navçeyên Şanghayê[biguherîne]

Neh navçeyên sereke

Şanghay ji 17 navçeyan pêk tê û her navçe xwediyê rêveberiya xwe ya herêmî ye. Navenda bajar dikeve navbera Bundê, kolana Nanjing , perestgeha kevn a bajar û kolana Huaihai. Gelek zanîngeh li navçeyên Yangpu û Putuo hene. Neh navçeyên sereke yên Şanghayê ev in :

  • Huangpu (黄浦区 Huángpǔ Qū)
  • Xuhui (徐汇区 Xúhuì Qū)
  • Changning (长宁区 Chángníng Qū)
  • Jing'an (静安区 Jìng'ān Qū)
  • Putuo (普陀区 Pǔtuó Qū)
  • Zhabei (闸北区 Zháběi Qū)
  • Hongkou (虹口区 Hóngkǒu Qū)
  • Yangpu (杨浦区 Yángpǔ Qū)

Pudong herêmek nû ya bajar e

Heft navçeyên dora bajar:

Demografî[biguherîne]

Li gorî serjimara 2010'an gelheya bajar gihaye 23.019.148 kesan ku ji wan 8.977.000 kes niştecihên dem-dirêj in. Ji sala 2000'an ve mezinbûnneke %37,53 a nifûsê pêk hatiye ku di sala 2000'an de 16.737.734 kes hebûn.[17][18] Ji % 98,8 mirovên Şanghayê ji Gelê Hanê ye û yên din jî kêmneteweyên cuda ne. Li gorî hejmarên fermî yên 2009'an li Şanghayê 152.050 biyanî hebûn. Ji wan komên zêde Japon (31.490), Amerîkî (21.284) û Koreyî (20,700) ne.[19]

Ol û Bawerî[biguherîne]

Ji ber dîroka wê ya dewlemend gelek baweriyên cuda li vî bajarî peyde bûne.Di serî de Taoîzm heye ku heft perestgehên sereke li vî bajarî ne û yek ji wan Perestgeha Yezdanê Bajar e. Di navenda bajar de perestgeheke ji bo generalê Sê Keyaniyan heye. Perestgeha Wen Miao ji bo Konfîçyûs e. Budîzm jî ji demên kevnare ve li vî bajarî dijî. Herwiha baweriya Mahayana xwediyê bandoreke mezin e. Berî niha bi 700 salan îslam gihaye Şanghayê û di sala 1295'an de li Songjiang mizgeft hatiye avakirin. Li bajar hejmareke Katolîk û Ortodoks û Protestanan jî heye. Herwiha bi Şerê cîhanî yê duyem re gelek cihû têne vî bajarî. [20]

Perwerdehî[biguherîne]

Şanghay di derbarê perwerdehiyê de yek ji bajarên sereke yên Çînê ye. Li Şanghayê bêhtirî 930 mala zarokan/hêlîn, 1200 dibistanên seretayî û 850 lîse hene. 760.000 xwendekarên lîseyê û 871.000 xwendakarên dibistana seretayî hene.[21]

Herêma zanîngehan li Songjiang

Li Şanghayê 30 zanîngeh û kolej hene.

Çand[biguherîne]

Şanghay li gorî bajarên din ê Çînê cihê tiştên pêşîn e ku lê hatine bikaranîn. Mînak erebe bi motor pêşî li vir hatiye ajotin. Herwiha trên pêşî hatiye vî bajarî. Kanalîzasyonên modern pêşî li vî bajarî hatine çêkirin. Bajar herwiha qada nîqaşa di navbera ronakbîrên sosyalîst e. Mînak nivîskarên navdar Lu Xun (鲁迅), Mao Dun (茅盾), Nien Cheng li vî bajarî jiyan kirine.

Ziman[biguherîne]

Gelek niştecihên bajar ji parêzgehên Jiangsu û Zhejiang e ku di dîrokên cuda de koçî vî bajarî kirine. Zimanê fermî Mandarîn e. Lê li herêmê binavê Zimanê şanghayî zarava heye ku ji zimanê Çîniya Wu ye, û ji aliyê mirovan ve tê axaftin.

Muze[biguherîne]

Li bajar çendîn muzeyên neteweyî û navneteweyî hene. Muzeya Şanghayê xwediyê kolesiyoneke dewlemend a dîroka Çînê ye. Muzeya Hunerî ya Şanghayê xwediyê berhemên giranbuha yên hunerî ye. Herwiha Muzeya Şanghayê ya Dîroka Xwezayî di derbarê berhemên dîroka xwezayî yek ji muzeyên girîng e.

Huner[biguherîne]

Dibistana Şanghayê (海上画派) yek ji dibistanên girîng a hunera kevneşopî ya Çînê ye. Ev dibistan ji serdema Xanedana Qîng maye. Dibistana Songjiang (淞江派), dibistaneke biçûk a wênesazî ya ji serdema Xanedaniya Mîng maye. Herwiha Dibistana Huating (华亭派) dibistaneke dî ya girîng a serdema Xanedaniya Mîng e.


fullheight

Bajarên Hevçeng[biguherîne]

Ewropa[biguherîne]

Afrîka[biguherîne]

Asya[biguherîne]

Bakurê Amerîka[biguherîne]

Okyanûsya[biguherîne]

Başûrê Amerîka[biguherîne]

Çavkanî[biguherîne]

  1. www.stats.gov.cn
  2. http://news.bbc.co.uk/2/hi/business/7373394.stm
  3. http://www.thehindubusinessline.com/life/2003/01/27/stories/2003012700170300.htm
  4. Danielson, Eric N., Shanghai and the Yangzi Delta, 2004, pp.8–9.
  5. Danielson, Eric N., Shanghai and the Yangzi Delta, 2004, p.9.
  6. Danielson, Eric N., Shanghai and the Yangzi Delta, 2004, p.9, pp.11–12, p.34.
  7. a b Danielson, Eric N., Shanghai and the Yangzi Delta, 2004, p.10.
  8. Hoe, Susanna; Roebuck, Derek (1999). The Taking of Hong Kong: Charles and Clara Elliot in China Waters. Routledge. p. 203. ISBN 0-7007-1145-7.
  9. "All About Shanghai. Chapter 4 – Population Tales of Old Shanghai.
  10. "Shanghai Sanctuary". TIME. 31 July 2008.
  11. Gordon Cumming, C. F. (Constance Frederica), "The inventor of the numeral-type for China by the use of which illiterate Chinese both blind and sighted can very quickly be taught to read and write fluently", London : Downey, 1899, archive.org
  12. Danielson, Eric N., Shanghai and the Yangzi Delta, 2004, p.34.
  13. www.stats-sh.gov.cn/2003shtj/tjnj/nje06.htm?d1=2006tjnje/E0100.htm
  14. http://www.travelchinaguide.com/cityguides/shanghai/geography.htm
  15. http://www.telegraph.co.uk/news/main.jhtml?xml=/news/2007/09/19/wtyphoon119.xml
  16. http://www.mherrera.org/temp.htm
  17. http://www.stats.gov.cn/english/newsandcomingevents/t20110429_402722516.htm
  18. http://jfdaily.eastday.com/j/20110503/u1a878723.html Shanghai 2010 Census Data
  19. Biyaniyên li Şanghayê
  20. [www.shanghai-jews.com Cihûyên Şanghayê]
  21. "General Aspects of Shanghai Education". Seaie.org. Retrieved 17 May 2011. 


31°12′Bk 121°30′Rh / 31.2°Bk 121.5°Rh / 31.2; 121.5