Alfabeyên kurdî

Ji Wîkîpediya, ensîklopediya azad.
Here cem: navîgasyon, lêgerîn

Kurd sê alfabeyên kurdî yên cuda bi kar tînin: alfabeya latînî, erebî û ya kirîlî. Kurdên Kurdistana Bakur û "Kurdistana binxetê" (Bakurê Rojava) alfabeya latînî, kurdên Kurdistana Rojhelat û Başûr alfabeya erebî, kurdên li Komarên Sovyetistana kevn jî alfabeya kirîlî bi kar tînin. Piştî belavbûna sîstema sovyetî, hin kurdên Sovyetistana kevn jî dest bi bikaranîna alfabeya latînî kirine.

Alfabeyên ji aliyê kurdan hatin bi kar anîn ev in:

Alfabeyên kurmancî, yekgirtú û soranî[biguherîne]

Latînî Yekgirtú Kirîlî Soranî IPA
tîpa tenê tîpa destpêkê tîpa naverastê tîpa dawiyê
A a A a A a ا ئا ـا [aː]
B b B b Б б ـبـ ـب [b]
C c J j Щ щ ـجـ ـج [d͡ʒ]
Ç ç C c Ч ч چ ـچـ ـچ [t͡ʃ]
D d D d Д д ــد [d]
ڏ ــڏ [ð]
E e E e Ә ә ﺋﮫ [ɛ]
Ê ê É é E e
(Э э)
ێ ئێـ ـێـ ـێ [eː]
F f F f Ф ф ـفـ [f]
G g G g Г г ـگـ ـگ [ɡ]
H h H h h h ـهـ ـهـ [h]
(Ḧ ḧ) H' h' h’ h’ ح حـ ـحـ ـح [ħ]
(') ' ع عـ ـعـ ـع [ʕ]
I i I i Ь ь [ɯ]
Î î Í í И и ﺋﯾ ـيـ [iː]
J j Jh jh Ж ж ـژ [ʒ]
K k K k K k ـکـ [k]
L l L l Л л ـلـ ـل [l]
(ll) ll Л’ л’ ڵ ڵــ ـڵـ ـڵ [lˁ]
M m M m M m ـمـ ـم [m]
N n N n Н н ـنـ ـن [n]
O o O o O o ۆ ئۆ - ـۆ [oː]
P p P p П п پ پــ ـپـ ـپ [p]
Q q Q q Q q ـقـ ـق [q]
R r R r P p ـر [r]
(rr) rr Р’ р’ ڕ ـڕ [r]
S s S s C c ـسـ ـس [s]
Ş ş Sh sh Ш ш ـشـ ـش [ʃ]
T t T t T т ـتـ ـت [t]
U u U u Ö ö ـو [œ]
Û û Ú ú У у ﻭﻭ ـوﻭ [uː]
Ù ù ۊ ـۊ [ʉː]
V v V v B в ڤ ڤـ ـڤـ ـڤ [v]
W w W w W w ـو [w]
X x X x X x ـخـ ـخ [x]
(Ẍ ẍ) X' x' Ѓ ѓ ـغـ ـغ [ʁ]
Y y Y y Й й يـ [j]
Z z Z z З з ـز [z]

Herfên nû ji bo dengên enfatîk[biguherîne]

Celadet û Kamûran Alî Berdixan alfabeya kurdî ya bi tipên latînî, ya bi navê alfabeya Hawarê, amade kiriye. Ev alfabe alfabeyeke rihet/hêsan e [1], ji ber ku herkes bikaribe bi hêsanî hînî nivîsandina kurdî bibe. Lêbelê zimanê kurdan gelek dewlemend e [2][3][4][5][6][7], ji ber ku pirr deng/fonem hene. Lewma li gor çend zimannasan [8][9] wek Dr. Bahîzê Omerî (di gotarên wî li kovarên Peyv û Karwanê) ev tîpên nû, yên ku heta îro (2011) bi giştî nehatin pejirandin, pêşniyaz kirine:

  • "Ḉ" (çh)[10]. Mînak : ew koḉa bar dikin, ḉiya,
  • "Ḱ" (kh)[11]. Mînak : şiḱandin, weḱ, nêzîḱ, ḱar, desteḱ, ḱurdî, ḱurdistan.
  • "Ṕ" (ph)[12]. Mînak : ṕêrnav.
  • "T́" (th)[13]. Mînak : ket́in, tişt́, st́andin, kuşt́in, hat́in.
  • "Ŕ" (rh) yan jî "RR" (rr)[14]. Mînak : ji te ŕa, jêŕ, ew ŕabûbûn, ew ŕêwîne. Mînak : pirr, kirr.

Jixwe Celadet Alî Bedirxan jî di kovara Hawarê da qala van dengên ç, k, p, t[15] yên cuda dike, lê wisan dibêje ku hewce nîne ku ji bo her dengekî tîpek di alfabeyê da hebe. Ji bilî van çar dengan dîsa behsa dengên ku di alfabeya klasîk a Kurdî da derbas dibin (û di alfabeya Erebî ya Soranî da jî hene) herfên hê ح, 'eyn ع û xeyn غ dike. Bona van dengan jî pêşniyar dike ku işareta ¨ bikarbînin, her wiha ev wek ḧ, ë (ä, ï) û ẍ werin nivîsandin.[16]

Di alfabeya Kurdî ya bi tîpên erebî (alfabeya soranî) da, ji bilî dengên ḧê ح, ëyn ع, ẍeyn غ du deng dîsa hene ku di alfabeya Kurdî ya bi tîpên latînî da tune. Ew jî tîpên ڕ û ڵ ne ku em dikarin bi rr û ll binivîsin.

Tîpên "Ḉ, Ḱ, Ṕ, Ṙ, Ṫ", yânî dengên "çh, kh, ph, rh, th" li nava hemû zimanên îranî ango hindû-îranî tune ne. Vê dengên bes bi Kurmancî û bî Dimilî/Kirmançkî hene.

Alfabeya zazakî[biguherîne]

Herweha di zaravayên zazakî [17]de ev dengên enfatîk jî hene çh, kh, ph û th û dengên rr û é. Lê ev deng li hêmû zimanên îranî tune ne, bes tenê bi kurmanjkî û dimilî hene [18][19][20]

Ev dengên cuda ku di Zazakî/Kirmanckî da hinek bi çh, kh, ph, th nîşan didin mîna dengên Kurmancî têne bilêvkirin. Ev nivîsandina bi du herfan jî hinekî bi pirsgrêke. Lewra gava ku tîpa h tê ber tîpeke din ew boyê ku dengekî hişk bide tê bikarhanîn û di sîstema Alfabeya Fonetîk da jî dengên hişk bi lêzêdekirina tîpa h têne nîşandan. Mînak: [t͡ʃʰ], [kʰ], [pʰ], [tʰ]. Lêbelê hinek vê di Zazakî da boyê dengên ç, k, p, t, yên nerm bikartînin ku ev jî problemekî derdixe holê bona başfehmkirina xebitandina van tîpan.

Nivîsên bi hemû dengên Kurdî[biguherîne]

  • Lêvegera rêzimana Kurdî"[21], nivîskar "Arşek BARAVÎ.
  • Pêrnavên Kurdî, Kurdish studies[22].
  • Li ser pirsa alfabê[23][24].

Çavkanî[biguherîne]

  1. http://www.avestakurd.net/arshiv/avesta67/a%20tigris67.htm
  2. http://www.pen-kurd.org/2011/2012/EzizeeCewo_pirsgirekaZimani.html
  3. http://www.amidakurd.net/qunciknivis/d%C3%AEsa_li_ser_pirsa_alfab%C3%AA
  4. http://www.scribd.com/doc/71798599/pernav
  5. http://www.rizgari.com/modules.php?name=News&file=article&sid=29488
  6. http://www.shewirazimanekurdi.com/images/stories/ELIF.pdf
  7. http://www.shewirazimanekurdi.com/index.php?option=com_content&view=article&id=54&Itemid=59
  8. [çavkanî pêwîst e]http://www.ellahmezar.ir/wp-content/uploads/2012/09/zare-zerin-www.EllahMezar.ir_.pdf (li ser rûpela 29)
  9. www.welateme.info/doc/Pirs-49.doc (Rozad Elî got **Lê mîna ku em dizanin, ji bilî tîpa r çar tîpên Kurdî yên çêwîdeng ên din jî hene, ew jî du dengan didin, ew jî ev in: (ç, p, t, k). Û dema ku tîpa r dubare bibe, gerek em her çar tîpên din jî ji bîr nekin, ew jî bi wê pîvanê werin birin û di bêjeyan de werin dûbarekirin** di besa "Çend Têbîn li Derbarê Hin Mijarên Rêzmanî" de; li ser rûpela 15em, li "Kovara PIRS")
  10. http://books.google.fr/books?id=qXqmfIBJaAoC&printsec=frontcover&dq=joyce+blau&hl=fr&ei=B4TGTojSLcXh4QTm-bA7&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=1&ved=0CDQQ6AEwAA#v=onepage&q&f=false (li ser pirtûka "manuel de la langue kurde", rûpel 23-24)
  11. http://books.google.fr/books?id=qXqmfIBJaAoC&printsec=frontcover&dq=joyce+blau&hl=fr&ei=B4TGTojSLcXh4QTm-bA7&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=1&ved=0CDQQ6AEwAA#v=onepage&q&f=false (li ser pirtûka "manuel de la langue kurde", rûpel 24)
  12. http://books.google.fr/books?id=qXqmfIBJaAoC&printsec=frontcover&dq=joyce+blau&hl=fr&ei=B4TGTojSLcXh4QTm-bA7&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=1&ved=0CDQQ6AEwAA#v=onepage&q&f=false (li ser pirtûka "manuel de la langue kurde", rûpel 24-25)
  13. http://books.google.fr/books?id=qXqmfIBJaAoC&printsec=frontcover&dq=joyce+blau&hl=fr&ei=B4TGTojSLcXh4QTm-bA7&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=1&ved=0CDQQ6AEwAA#v=onepage&q&f=false (li ser pirtûka "manuel de la langue kurde", rûpel 25)
  14. http://books.google.fr/books?id=qXqmfIBJaAoC&printsec=frontcover&dq=joyce+blau&hl=fr&ei=B4TGTojSLcXh4QTm-bA7&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=1&ved=0CDQQ6AEwAA#v=onepage&q&f=false (li ser pirtûka "manuel de la langue kurde", rûpel 25)
  15. http://www.persee.fr/web/revues/home/prescript/article/cmr_0008-0160_1960_num_1_3_1441# (li ser rûpela 9'ê)
  16. Hawar, hejmar 1, rûpel 3, Elfabêya Kurdî
  17. http://members.tripod.com/~zaza_kirmanc/dil/okumayazma.htm#2-1
  18. http://www.omniglot.com/writing/persian.htm (bi farsî enfatîk nîne)
  19. http://www.omniglot.com/writing/dari.htm (bi darî enfatikên kurdî tune ye)
  20. http://www.omniglot.com/writing/dari.htm ( bi peshtûnî dengê enfatîk nin e)
  21. http://www.ellahmezar.ir/wp-content/uploads/2012/09/zare-zerin-www.EllahMezar.ir_.pdf (rêzimana Kurdî li ser malpera fermî ya "Kurmancên bakurê Xorasanê)
  22. http://www.scribd.com/doc/71798599/pernav
  23. http://www.amidakurd.net/qunciknivis/d%C3%AEsa_li_ser_pirsa_alfab%C3%AA
  24. http://www.mezopotamya.gen.tr/p%C3%8Adiv%C3%8Eya-me-bi-rastaxavtin-rastniv%C3%8Es%C3%8En-%C3%9B-rastxwedin%C3%8A-heye-makale,270.html

Girêdan[biguherîne]