Jêdera kurdan

Ji Wîkîpediya, ensîklopediya azad.
Jump to navigation Jump to search

Jêdera kurdan an Eslê kurdan, kurd yek ji gelên hind û ewropîe .

Jêdera kurdan kîjan e ?[biguherîne]

Di dîrokê de li ser eslê kurdan yek ji xebatên herî pêşîn pirtûka Dînewerî ya bi navê Ensab el-Ekrad de ye[1]

Li gorî Şerefxanê Bedlîsî: Neteweyê kurdî ji parçeyên gelên kurmanc, lûr, kelhûr û goranan pêk tê[2][3]. Di wê demê de navê "kurmanc" ji bo soran, kird, kirmanc, dimilî, zaza û kurmancên îroyîn dahat bikaranîn û navê kelhûr jî ji bo kurdên Başûrê[çavkanî pêwîst e].

Navê kurd, dema berê zeftkirinên erdên ariyan (Ariyanzevî) ji Tirk û Moẍolan, ji Pehlewê heta Qezwînê, Medistanê û Kurdistanê ji Zagrosan heta Farsê/bin Îsfehanê, bo Ariyên Bakurê rojava zarê dahat bikaranîn û bavkalên kurdan hikmê wirêna dikirin[çavkanî pêwîst e].

Li gor bîrdoza David Neil MacKenzieyê: wek ku G. Windfuhr gotî, Ur-Kurd an li Bakurojavayê Lûristanê an jî li Îsfehanê dijiyan[4]

G. Windfuhr Zaravayên Kurdiyê, her çiqas tê de Medî hebî jî, dîsa jî bi Pehlewiyê re têkildar dûnî.[5]

Dema Ardeşîrê yekem texta Ariyan zehft kirû û dijî Pehlewê hatû, Şanşa Ardavanê pêncemê Pehlewê wî re name şiyandû[6]:
"Te bêhtirî ku karibî bicû gez kir
Û te mirin ser xwe re hanî
Ey lawê kurdê, tu yê ku konên kurdan de mezinbûyî
Kê dêstûr daye te ku, te tac dahîniye serê xwe?"

Keyitiya Kurdî ya dawîn a berê Îslamê ji halê Key Kevo hatî ava kirin (ji 226 heta 380pz.) û ji Şahrezûrê (başûrê Kurdistanê) heta Heqqarî, Mukriyan û Kirmaşanê bi eşîrên Kurdan ve dijî Sasaniyan diparêzû.

Barkirina Ariyan[biguherîne]

Barbûna gelên Hindewropîzaran

Gelên Arî ji Deştên bakurê Qefqasan heta Asyaya Navendê û ji wirê hatin Rojhilata Navînê, nav gelên ku pêşiyê hatin Mîtannî  (û Hîtît) bûn. Gelê Mîtanî di salên 1.500 salî berê zayînê hatin Kurdistanê. [7]Şablon:Rp

Gelên Ariyên ku dû Mîtaniyan hatin R. navînê di salên 1000 berê zayînê de bû. Şehra/dewleta  mezin a Ariyana yekem "Keyaniya Medan" bû û kîjan di sala 678 bz. hatû ava kirin.

Di berê Serdema Navendê de hin Xanedanê Kardoxî hikmê hin şûnên Kurdistanê dikirin:

û Keyitiya Dawîn a Kurdî[8] ya berê Îslamê jî ji halê Xanedana Kevoyiyan dahat hikm kirin, û wek xanedanên dinan dijî Êmperatoriya Parsiyan bû û dijî Sasaniyan şer dikir.

Kurd wê demê de aliyê Ermeniyan wek Mard (Med) (binêre:Mardpetakan) dahatin naskirin û welatê Kurdan re digotin Korçayk.

Piştî Îslamê[biguherîne]

Dastanên Jêderê[biguherîne]

  • Key Silêman û 500 cin:

Key Silêmanê Pêxember Cinên xwe yên xizmetkar şiyand Ewropayê, bo wî re pêncsed keçên xweşikan bîne. Dema Cin şûnda vegerriyan Key Silêman mirî bû. Cinan ew keçana revandin Çiyan û bi wan re zewicîn û dola ku jê çêbûn, bi navê Kurd hatin naskirin.[9]

Qewmên kurdî[biguherîne]

Gel Welat Ziman Gelhe
Kurmanc Kurdistan Kurmancî ± 20.210.872[10]
Soran Kurdistan Soranî 6.750.000 kes[11]
Zaza (Şarê ma) Kurdistan Zonêma (dimilî, kirdkî, kirmanckî, zazakî) 2.500.000 û 3.500.000[çavkanî pêwîst e]
Pehlewan Kurdistan Başûrî 3–5 milyon [1]
Goranî Kurdistan Goranî 1.2 milyon [çavkanî pêwîst e]
Kurdên Anatolyayê Anatolya Kurdî, romî
Kurdên Xorasanê Xorasan Kurdî, farisî

Çavkanî[biguherîne]

  1. http://www.habervantv.com/biyogrofi-16-ebu_hanife_eldinaveri.html
  2. Bidlīsī, Sharaf Khan. The Sharafnam̂a, or, The history of the Kurdish nation, 1597.
  3. https://books.google.at/books?hl=de&id=U50sAQAAIAAJ&dq=sharafnama&focus=searchwithinvolume&q=Kurmanj
  4. Professor Garnik Asatrian (Yerevan University) (2009)."Prolegomena to the Study of the Kurds", Iran and the Caucasus, Vol.13, pp. 1–58, 2009 Published in 2009, Iran and the Caucasus, 13, pp.1-58.
  5. Windfuhr, Gernot (1975), "Isoglosses: A Sketch on Persians and Parthians, Kurds and Medes", Monumentum H.S. Nyberg II (Acta Iranica-5), Leiden: 457-471
  6. [http://www.kavehfarrokh.com/wp-content/uploads/2009/07/origins-of-kurds-in-preislamic-iran.pdf You've  bitten  off  more  than  you  can  chew and  you  have  brought  death  to  yourself. 0  son  of  a  Kurd,  raised  in  the  tents  of the  Kurds,  who  gave  you  permission  to  put a  crown  on  your  head?]
  7. Şablon:Harvcolnb
  8. https://books.google.at/books?id=xgXICQAAQBAJ&pg=PT323&dq=last+kurdish+kingdom+before+islam&hl=de&sa=X&ved=0ahUKEwjFyLasjN_NAhUEbxQKHaGXCdgQ6AEIGjAA#v=onepage&q=last%20kurdish%20kingdom%20before%20islam&f=false
  9. Kahn, M. (1980). Children of the Jinn: in Search of the Kurds and their Country. Michigan: Seaview Books, pp. xi.
  10. kmr
  11. Ethnologue - Kurdish, Central
Wiki letter w cropped.svg Ev gotar şitlek e. Heke tu bixwazî berfireh bikî, biguherîne bitikîne. (Çawa?)