Here naverokê

Çewlîg

(Ji Çewlig hat beralîkirin)
Navçeya Çewlîgê
Çolîg
Bingöl
Dîmenek ji Çewligê
Navçeya Çewlîgê li ser nexşeya Tirkiye nîşan dide
Navçeya Çewlîgê
Navçeya Çewlîgê
Navçeya Çewlîgê li ser nexşeya Bakurê Kurdistanê nîşan dide
Navçeya Çewlîgê
Navçeya Çewlîgê
Koordînat: 38°53′5″Bk 40°29′45″Rh / 38.88472°Bk 40.49583°Rh / 38.88472; 40.49583
WelatBakurê Kurdistanê
DewletTirkiye
ParêzgehBîngol (parêzgeh)
SerbajarÇewlîg
Hejmara nahiyeyan4 nahiye
Hejmara bajarokan3 bajarok
Hejmara gundan88 gund
Qada rûerdê
 • Giştî1.790 km2 (690 sq mi)
Bilindahî
1.155 m (3789 ft)
Nifûs
 (2008)
131.666[1]
 • Berbelavî73,6/km2 (191/sq mi)
 • Serbajar
 (2008)
86.113
Koda postayê
12xxx
Koda telefonê(+90) 426
Map
biguhêreBelge

Çewlîg, Çolîg an Çebexçûr (bi tirkî, Bingöl) bajarekî li parêzgeha Bîngolê ya Bakurê Kurdistanê ye.

Navê herî kevn ê bajêr "Srmanc" e ku di çavkaniyên ermeniyan û ereban de ev nav derbas dibe. Navekî din ê bajêr jî Çebexçûr e, di Încîlê de maneya wî tê "ava paqij" yan jî ava cennetê. Nahrî jî navekî din ê bajêr e. Çewlîg û Bîngol jî navên wî yên vê demê ne.

Berî zayînê:

  • 200 dema aramiyan
  • 800 dema asûriyan
  • 200 dema hukumdarî ya arasiyan
  • 38 dema romayiyan

Piştî zayînê:

  • 395 dema bîzansiyan
  • 636 dema ereban
  • 1230 dema selçûqiyan
  • 1243 dema moxolan
  • 1515 dema osmaniyan

Bajar di nav parelelên 41° 20´ û 39° 54´ bakûr û merîdyenên 38° 27´ û 40° 27´ rojhilat de ye. Sînorên bajêr li bakur bi Erzirom û Erzînganê re, li rojava bi Dêrsim û Mezrayê re, li başûr bi Amedê re û li rojhilat jî bi Mûşê ve tê giradan.

Taybetiyên erda bajêr

[biguhêre | çavkaniyê biguhêre]

Pîvana erda herêmê 8.319 km² ye, ji vê erdê ji % 83,3'yê wê ji çiyayan,ji % 2,3 ji deştan,ji % 2,7 ji zozanan û ji % 11, 7'ê wê jî ji platoyan pêk tê. Ji van erdan ji % 50,7'ê wê ji bo çandiniyê bikêrhatî ye. Tene û garis li herêmê tên çandin.

Herêm ji behrê pir bilindtir e, loma jî avhewayeke reşahî û sar li herêmê derbas dibe. Zivistanan sar, dirêj û bi berf, havînan jî hênik derbas dibe.

Çiyayên herêmê

[biguhêre | çavkaniyê biguhêre]

Karîr (2.373 m), Şeytan (2.906 m), Çavreş (2.246 m), Serçelîk (2.900 m), Cotela (2.940 m)

Deşt û zozanên herêmê

[biguhêre | çavkaniyê biguhêre]

Ji ber ku herêm bi piranî çiya ye, deşt û zozan kêm in li herêmê. Bilindbûna zozanan digihîje heta 1.500 m yî, zozanên herî naskirî, wekî Bazirgan, Qandîl, Mirgemir û Masla ne. Deştên herî naskirî jî, deşta Darehênê (60 km²) û deşta Bîngolê (80 km²) ye.

Çemê herî mezin Çemê Miradê ye. Çemê Perî jî çemekî din ê herêmê ye. Li herêmê pir golên biçûk jî li ser çiyayan hene. Bajar navê "Bîngol (hezargol)" ê ji van golan digire. Hinek ji van ev in: Golbehrî, Zirlir, Gola Sar, Haren û hwd.

Serjimarî û Navçeyên Bajêr (2013)

[biguhêre | çavkaniyê biguhêre]

Tevayiya serjimarî herêmê (tevî gundan) 265.514 e.

Babetên meywanan

[biguhêre | çavkaniyê biguhêre]

Herêm ji alî nêçira heywanan ve pir dewlemend e. Heywanên wekî kuze, darbir (semasî), rovî, kîvroşk û kew û qaz ên herî pir in ku li herêmê peyde dibin. Herêm ji alî heywanên kedî ve jî dewlemend e. Piraniya gel bi xwedîkirina heywanan mijûl dibe.

Serwetên bin erdê

[biguhêre | çavkaniyê biguhêre]

Li Çewligê maden kêm in tenê li Gêncê hesin û li Kanî Reşê jî lînyît peyde dibe.

Ciyên turîstîk û gerê

[biguhêre | çavkaniyê biguhêre]

Herêm ji alî tarîx ve ne pir dewlemend e, li ji alî tebîatê ve çiyên gerê û turîstîk pir in. wek; Mendo, Soğuksu, li Kox, Temaşekirina Rojê tema. Li çiyayên herêmê îmkanên sporên zivistanê jî hene.

Piraniya gel misilman e. Elewî û sunnî civaka misilmanan teşkîl dike. Piraniya nifusê ji zaza û kurmancan pêk tê.

Xwarinên herêmê

[biguhêre | çavkaniyê biguhêre]

Nan li herêmê ji genim, lê carinan jî ji garis çêdibe. Gel bi piranî "nanê sêlê" dixwe. Li gundan bi piranî dew, mast, şorbe, bilxur û toraq tê xwarin. "Avsîrk" û "keşkeh" xwarinên naskirî yên herêmê ne.

Kincên herêmê

[biguhêre | çavkaniyê biguhêre]

Li gundan jin, şalwarek gulgulî li xwe dikin û bi serde jî kefiyek sipî lê girêdidin. Bi ser şalwar de îşlik û êlek li xwe dikin. Kitanên bi gulan nexşkirî û sipî jî didin serê xwe. Li hinek deveran jî jin "kofî" (ku bi perên hesin xemilkirî ne)" didin serê xwe. Qondere û gorên ji hirî, yên rengîn li nigê xwe dikin.

Zilamên herêmê şalwarên reş li xwe dikin û bi serde jî kefiyên rengin girê didin. Îşlik û çakêt jî bi serde li xwe dikin. Şewqe, kum yan jî kefî didin serê xwe, gorên ji hirî û qondere dikin nigê xwe.