Semsûr

Semsûrê
Bajar
Adıyaman
Bajarê Semsûrê
Semsûrê Semsûrê
Koordînat: 37°45′49″Bk 38°16′32″Rh
Welat	Bakurê Kurdistanê
Dewlet	Tirkiye
Parêzgeh	Adiyeman
Serbajar	Semsûr
Hejmara nahiyeyan	5 nahiye
Hejmara bajarokan	5 bajarok
Hejmara gundan	124 gund
Qada rûerdê
• Giştî	1.679 km2 (648 sq mi)
Bilindahî	680 m (2230 ft)
Nifûs  (2009)	259.497
• Berbelavî	154,55/km2 (400,3/sq mi)
• Serbajar  (2009)	198.433
Koda postayê	02 xxx
Koda telefonê	(+90) 416
biguhêre

Semsûr (bi tirkî: Adıyaman) bajarekî Bakurê Kurdistanê ye û navenda rêveberiya parêzgeha Adiyemanê ye. Li gorî daneyên sala 2021ê nifûsa bajêr 267.131 e.

Nav

Hisn Mensûr (Kela Mensûrê) navê herî kevn ê bajêr e. Piştî avabûna Komara Tirk navê bajar wekî Adiyaman hatiye guhertin. Bi kurdî jê re dibêjin Semsûr. Wekî din çend navê wê yên ku pir nayên zanîn hene weke: Kor Semsûr, Wadî leman, Yadîyeman. Ji gor balekê jî di mehna welatê dayîkê de tê gotin ku "Ya-dê-ya-min".

Dîrok

Dîroka Semsûrê li gorî lêkolînên ku li Şikefta Palaniyê hatine kirin heya berî zayînê(BZ) 40.000’an dihere. Li gorî dîroka nivîskî, tê diyarkirin ku gelê yekemîn ku li derdora Semsûrê cîwar bûye, yek ji gelên qewmên Hînd û Ewropî gelê Hîtîtî ye. Piştî Hîtîtiyan jî li herêma Semsûrê gelek şaristanî bûne desthilatdar û bajar di tesîra van şaristaniyên hatî û çûyî de maye.

Dema Hîtîtiyan (BZ 1650-1340):

Di dema Qiral Telepinusê yekem de Şaristaniya Hîtîtî desthilatdariya xwe li Anatoliyê bi hêz kiribû. Li gorî nivîskên Bogazkoyê, Semsûr jî di vê demê de diket nava sînorên Şaristaniya Hîtîtiyan. Piştî Telepinus serweriya Hîtîtîyan li herêmê qels bû.

Dema Hûrrî û Mîtanniyan: (BZ 1340-1000) Hûrriyan BZ sedsala XIV’an de Hûrriyan desthilatdariya herêma Semsûrê bi dest xistin. Tê îdîakirin ku şikeftên li Çiyayê Nemrûd bermayiyên Hûrriyan in. Mîttaniyan desthilatiya Hûrriyan têk bir û serweriya herêmê bi dest xist. Tê zanîn ku BZ di navîna sedsala 15’emîn de, Mîttanî li herêma Meletiyê desthilatdar bûn.

Qiraltiya Kummuh: (BZ 1000-708)

Piştî hilweşîna Hîtîtiyan, li Mezopotamyaya Jorîn ji aliyê sîyasî ve gelek guherîn pêk hatin. Li cihên di bin desthilatdariya Mîtanniyan de dewletên nû derketin holê. Di BZ 1000’an de li herêma Semsûrê Qiraltiya Kummuh hate damezrandin.

Qiraltiya Asûran: (BZ 708-605)

Di BZ 708’an de di navbera Qiraltiya Kummuh û Asûriyan de şerê rû da û Qiraltiya Kummuh têk çû. Qiralê Asûran Sargonê II. herêm bi dest xist û piraniya niştecihan sirgûnî Mezopotamya Başûr kir.

Dema Persan: (BZ 553-333) BZ 553’an de hikûmdarê Îranê Keyxusrew sînorên Anatolyayê yên heya Qizilirmakê bi dest xistin.
Bi vê yekê re Semsûr jî tevî sînorên Persan bû.

Dema Helenîstîk: (BZ 333-323)

BZ 333’yan de Îskenderê Mezin hikûmdarê Persan Dariusê III. têk bir û axa Persan a li Anatolyayê tevî ya Împeratoriya Îskender bû.

Qiraltiya Selokîd: (BZ 305- BZ 69)

Piştî mirina Îskenderê Mezin, di navbera kurên wî de pevçûna desthilatdariyê derket. Ji kurên wî Selevkosê I. BZ 305’an de bi tevahî bû desthiladarê dewletê û li herêma ku Semsûr jî tê de Qiraltiya Selokîd damezrand.

Qiraltiya Komagênê: (BZ 69-PZ 72)

Dîroka Komagênê bi serhildanekê dest pê dike. Piştî ku serhildan hate serkutkirin jî Komagênê ji bo serfiraziya xwe ketin nava hewldanan. Mîtradates I Kallinikos bi keça qiralê Împeratoriya Seleukî, Laodikê re zewîcî û kurê Mithradates Antîoxos I Theos BZ 69’an de derket ser text û ew dem weke dîroka damezrandina Qiraltiya Komagênê hate qebûlkirin. Lê di dema Antîoxos IV Epîfanês. de navbera Împeratoriya Romê û Qiraltiya Komagênê xera bû û Roma, Antiochosê IV. ji desthilatdariyê xist û di PZ 72’an de Komagênê weke parêzgehekê bi Sûriyê ve girêda.

Dema Împeratoriya Romayiyan: (72- 395)

Piştî ku desthilatdariya Komagênê qediya, Împeratoriya Romê li Semsûrê li hemberî Persan gelek lejyon ( yekîneyên leşkerî) bi cih kirin. Di vê demê de Samsat jî kirin baregeheke leşkerî.

Dema Bîzansiyan: (395-636)

Di 395’an de Împeratoriya Romê weke Romaya Rojhilat û Romaya Rojava bû du perçeyan. Romaya Rojhilat navê Bîzans wergirt û bû desthilatdarê herêmê.

Dema Emewiyan: (670-758)

Artêşa Emewiyan di sala 670’an de kete herêma ku Semsûr jî tê de ye û cihên sereke yên weke Semsûr û Samsatê hatin bidestxistin. Piştî ku Emewiyan Semsûr bi dest xistin îcar bêgav man ku bi Abbasiyan re mijûl bibin.

Dema Abbasiyan: (758-958)

Piştî ku Abbasiyan Emewî têk birin, Semsûr kete bin desthilatiya Abbasiyan. Lê di sedsala X. de desthilatdariya Abbasiyan hilweşiya û bandora Selçûkiyan dest pê kir.

Dema Selçûkiyan:

Di 1066 de serfermandarê Selçûkiyan Derdora Semsûrê bi dest xist lê ji ber geremolên derketî neçar ma ku bi şûnde vegere. Piştî Şerê Milazgirê Selçûqî bi hêztir bûn û di 1082’an de Semsûr bi dest xistin. Di 1239’an de Baba Îshak li hemberî Selçûkiyan li Semsatê serhildanek li dar xist û Selçûkiyan serhildan bi zorê serkut kirin.

Dema Memlûk û Dulqediriyan:

Di 1243’yan de Selçûkî li hember artêşa Mongolan têk çûn û bi vê yekê re Mongolan gelek der bi dest xistin. Di 1250’an de herêma Semsûrê kete bin desthilatdariya Mongolan. Memlûkan piştre bi alikariyê, herêma Semsurê dîsa bi dest xistin. Dulqediriyan di bin desthilatiya Memlûkan de serweriya xwe li derdora Semsûrê îlan kir.

Dema Împeratoriya Osmaniyan:

Têkiliya Semsurê bi Împeratoriya Osmaniyan re yekem car di 1398’an de bi êrîşa Beyazidê I. dest pê kir û di 1516’an de dema Yavuz Selîm Amed zeft kir Semsûr bi tevahî ket bin destê Împeratoriya Osmaniyan. Di bin desthilatdariya Împeratoriya Osmaniyan de Semsûr piştî 1516’an weke sencaxekê bi parêzgeha Mereşê ve hate girêdan. Di 1531’an de weke qezayekê bi sencaxa Elbîstanê ve hate girêdan û piştre jî di 1563’an de dîsa bi Mereşê ve hate girêdan. Piştî Tenzîmatê di 1849’an de weke sencaxekê bi vîlayeta Amedê ve hate girêdan. Di 1859’an de bi sencaxa Meletiyê û di 1883’an de bi vîlayeta Elezîzê ve hate girêdan.

Dema Komara Tirkiye: Semsûr di 1’ê Berfanbarê 1954’an de ligel navçeyên Besnî, Gerger û Kolikê ji bajarê Meletiyê veqetî û bû bajar.

Parêzgeha Semsûrê

9 şaredê/navçe, 19 şaredarî û 427 gund heye.

• Semsûr - Semsûr, Akpinar, Çalgan, Koc Alî, Quyuçak
• Bêsnî - Bêsnî, Keysun, Qizlîn (senter: Sahandîl), Siwarî, Şambayat
• Çêlikan - Çêlikan
• Aldûş - Aldûş, Taraksu (senter: Tîllo)
• Sergol - Sergol, Belweren, Perwerî (senter: Perwerî Mazîn)
• Kolîk - Kolîk, Tûxarîs, Alut (senter: Tawsî), Narince
• Semîsad - Semîsad
• Sinciq - Sinciq (senter: Bîrîmşe)
• Tût - Tût

Kronolojiya bajêr

Berî Îsa(zayîn)

• 1650-1340 Dema Hîtîtiyan
• 1340-1000 Dema Mitanî û Hûriyan
• 1000-708b Hikûmdariya Kummuh
• 708- 605 Hikûmdariya Asûriyan

Piştî Îsa (zayîn)

• 72-395 Împeratoriya Romayiyan
• 395- 636 Dema Bîzansiyan
• 670- 758 Dema Emewiyan
• 1226 Dema Selçûqiyan
• 1517 Dema Osmaniyan

Erdnîgarî

Sînorên Bajêr

Bajar di nav parelelên 37° 25' û 38° 10' bakur û merîdiyenên 37° 25' û 39° 15' rojhilat de ye. Sînorên bajêr li bakûr bi Melediyê, li rojava bi Meraşê, li başûr bi Ruhayê, li rojhilat bi Amedê u rojavayê başûr ji Eyntawê ra tê girêdan.

Taybetiyên erda bajêr

Pîvana erda bajêr 7.614 km² ye. Belavbûna erdê li gora şeklê ser erdê wiha ye: deşt ji % 10,7, zozan ji % 3, plato ji % 34,1 û çiya ji %52,2. Ji % 88 yê gel bi çandinîyê re mijûl dibe. Li herêmê behîv, genim, fistiqên şamî, tirî û titûn herî pirtir tên çandin.

Avhewa

Li bajêr avhewa (îklîm) Behra Sipî serdest e. Havînan hewa germ û ziha û zivistanan jî sar û bi şilî û şepelî derbas dibe.

Çiyayên herêmê

Çiyayê Bezar (1.050 m) Çiyayê Reş (1.115 m), Çiyayê Boz (1.200 m), Çiyayê Borik (2.110 m), Çiyayê Nemrûd (2.150 m), Gordik (2.206 m), Dîbek (2.549 m), Çiyayê Spî (2.551 m)

Deştên Herêmê

Deşt li heremê kêm in, tenê deşta Kaxta (Kolik) û Semsûrê mezinbûna wan digihîje 800 km² yê.

Çem û gol

Firat, Sofraz, Kaxta û Aqsû çemên herî mezin in ku li herêmê diherikin. Li herêmê tenê çar golên biçûk hene. Di wan golan de masî jî tên girtin. Sergol (5 km²), Azaplî (4 km²), Îneklî (3 km²), Abdulherap (2,5 km²).

Babetên heywanan

Nifûsek mezin li bajêr haywanan xwedî dikin. Ji bilî heywanên kedî, di nava hudûdên herêmê de berazên kovî, werdekên kovî, û qazên kovî jî li dora golan peyde dibin. Ji bo nêçîra kewan herêm pir musaîd e.

Aborî

Serwetên bin erdê

Madenên herî pir ku li herêmê ji bin erdê dertên; sifir û krom in. Van salên dawiyê li herêmê damarên petrolê jî hatine dîtin. Dewlemendiyên Binerdê:

Devera Semsûrê ji aliyê madenan dewlemend e. Di serî de neft, sifir hesin,manganez,fosfat,gil,rêjî tê derxistin.Ji van ê herî pir tê hilberandin neft e. Li gelek herêmên bajêr bîrên neftê hene. Hêştiran,rojavayê Firatê,Akpinar,Kifrî,Tûreşk,,Karakuş, Lîlan bîrên sereke yên neftê ne.Di salên dawîn de hilberîna neftê her çiqas kêm bûye jî disa rêjeya hilberînê girîngiya xwe diparêze. Ji bilî neftê li

• Cêlikan: sifir ,hesin, fosfat
• Bêsnî: Manganez, fosfat,
• Serêgolê: Rêjî ,manganez, fosfat, gil
• Semsat: Gil
• Tût: Manganez
• Navend: manganez, fosfat, gil
• Kolik: gil tê hilberandin.

Ciyên turîstîk û gerê

Ji alî tarîxê ve bajar pir dewlemend e. Çiyayê Nemrûdê ciyê herî pir naskirî ye ku turîst ji her deverên dinyayê tên û çiya ziyaret dikin. Ciyên wek Golbaşî, Orenli û Başpinar jî ji bo ger û seyranan musaîd in. Wekî din; Girê Qereqûş, kelha Kolikê, Arsemiya, Perre (bajarekî antîk ku di demê Komeganyan de mayî ye, 5 km dûrî bajêr li aliyê bakûr ve), Dêrik (kelheyek li Gergerê) Şikefta Palaniyê, Goristana Turişê (di demê Roma yê de maye, goristan hemû li berên qewirî pêkhatine.) Kelha Hisni mansûr ê, Pira Cender ê, Kaniya zerban ê, ava sipî û hwd.

Çand û huner

Ol û civak

Piraniya nifûsê misilman e , pir kêm xiristiyan jî hene. Kurd (zaza û kurmanc) piraniya gelheyê (nufûs) tînin pê. Wekî din tirk jî li herêmê pir kêm hene.

Bi taybetî gelê Semsûr ê nûfûsa wê sedî re 25 Elewî ne, siniyên wan jî henefî ne.

Xwarinên herêmê

Kutilkên dagirtî, Çîgê goşt(çiğ köfte), nahna kifte, danreş, bilxurê sîrê, kifta bi mast xwarinên herêmî e ku yên herî pir tên xwarin li herêmê.

Parsûyên dagirtî, parsûyên vale, Şorbe meyr, dew li ser, tevlihev,hewrişk,şilikî, hesîde, Cemêlî, ardemot, kuncemot, tophelwa,mencik, bostanî,Cacixa pirparê(Ew gelek meşûre û teybetî Semsûrê ye, dançîgî nîskan, gêrmiya mirîkê, tirşikê balcana,Qulotik,pehnkî,tirşikê kulindira, cacixê qişikan, qatmê siwaran, qatmê sîrîm, qatmê pincêr.sîre mast, tirşikê qalikan, qêyxane.

Kincên herêmê

Kincên herêmê, wek mina bajarên kurdistanî ye. Mêr û jin herdu tev jî şal li xwe dikin. Jin serê xwe, bi kitana spi, digrin.

Lîsteya gundan

Nav	Bi tirkî
Arix	Bozpınar
Pîrax	Kavaklı
Kilelan	Aktoprak
Berbût	Erikli
Serîce	Sarıca
Bersomîk	Tütenocak
Pilêş	Bağbaşı
Kilîsk	Esendere
Tawsî	Damlacık
Kakşêr	Sırakaya
Bervedol	Gölgeli
Xeştûr	Akdoğan
Hopak	Koçtepe
Pevrikan	Kayadibi
Mazêl	Bölükyayla
Xemşüg	Boğazkaya
Şexmîr	Yedioluk
Şêxan	Derinsu
Qozan	Kozan
Artan	Pınaryayla
Sermikan	Kaşköy
Harun	Olgunlar
Simîli	Toptepe
Axgewr	Kemerkaya
Girik	Boğazözü
Komîr	Kömür
Keluz/Millik	Düzce
Îgundî	Yenice
Madun	Serhatlı
Hêştiran	Çemberlitaş
Çarkezi	Uzunpınar
Hosmosu	Gözebaşı
Tirintil	İnceler
Elîfî	İpekli
Selamût	Sarıharman
Dolik/Tolik	Çayırlı
Çavişi	İncebağ
Hozrin	Kuştepe
Pêşpinî	Aydınlar
Girê Reş	Karahöyük
Qereqoc	Karakoç
Terman	Aydınçoluk
Halkuto	Sarıkaya
Mestan	Mestan
?	Kavak
Şehinkan	Doğanlı
Şêxmûr	Çatalağaç
Kerikan	Gökçay
Bûbikan	Bağlıca
Qoçelî	Koçali
Kurêmilî	Ağaçkonak
Kurab	Varlık
Dol	Çamlıca
Tilkiyan	Uzunköy
Azikan	Yazıbaşı
Gomikan	Çamyurdu
Balyan	Tekpınar
Şêxlera Jorîn	Kuşakkaya
Ferxikan	Kayaönü
Malabavê	Ahmethoca
Hecîwerd	Oluklu
Axçil	Akçalı
Zey	İndere
Albîr	Yeşiltepe
Rezib	Kayatepe
Tayyibiye	Esence
Axikan	Karakoyun
Haydaran	Taşgedik
Alxan	Ormaniçi
Koru	Koruköy
Misûrkan	Yenigüven
Piran	Örenli
Kerkişin	Esentepe
Çinarik	Ulubaba
Qırıklı	Dardağan
Pişinîk	Durukaynak
Lif	Güneşli
Dilqicix	Ataköy
Kûlika Reş	Tekpınar
Kûllûm	Başpınar
Mezgitli	Bağdere
Îzdik	Çobandede
Çalxan	Bağpınar
Çençen	Yazıca
Girê Boz	Bozhüyük
Kerdiz	Yazlık
Turûş	Kuyulu
Xosirge	Taşpınar
Axçik	Beşyol
Lokman	Lokman
Vartan	Vartan
Kilîsik	Güzelyurt
Hecîxelîl	Hacıhalil
Palaş	Gümüşkaya
Kemeredîn	Işıklı
Xolxolik	Akyazı
Gemrik	Durak
Kuristan	Üçdirek
Firlaz	Ilıcak
Xorraf	Elmacık
Kom	Yayladamı
Çeqal	Yarmakaya
Girê Gulaf	Alıbey
Ennab	Ugurca
Girê Betal	Battalhüyük
Qaqûrtlî	Caylı
Gergeran	Göztepe
Balyan	Yaylakonak
Palaniyê	Palanlı
Bêbek	Bebek
Qucaq	Kuyucak
Axcin	Ağcin
Xozgirt	Boztepe
Koşin	Ekinci
Hisnîmensûr	Eümansur
Hesencix	Hasancık
Tolemez	Dandırmaz
Dawudxan	Davuthan
Axdere?	Akdere
Axdikan	Karagöl
Borgenek	Börkenek
Çamqazî	Çamgazi
Qindiralî	Kındırali
Dewran?	Doyran
Qereqoca Jor?	Paşamezrası
Hesenkêndî	Hasankendi
Qizilciq	Kızılcahöyük
Qarîciq	Atakent
Kilofkî	Külafhöyük

Çavkanî

• Rojnameya Semsûr(Gazete Semsur)www.rojnameisemsur.com (dîrok)
• www.adîyaman.bel.tr (dîrok)
• www.kahta.gen.tr (dîrok)