Gurgum

Ji Wîkîpediya, ensîklopediya azad.
(Ji Mereş hat beralîkirin)
Jump to navigation Jump to search
Gurgum
Kahramanmaraş
Gurgum is located in Tirkiye
Gurgum
Gurgum
Nexşeya cihan Tirkiye
Kahramanmaraşkurd.png
Nexşeya parêzgehê
Kargêrî
Welat Bakurê Kurdistanê
Dûgel Tirkiye
Parêzgeh Mereş (parêzgeh)
Demografî
Gelhe 412.252 (2010)
Erdnîgarî
Bilindayî 570
Koordînat 37°35′7″Bk 36°55′36″Rh / 37.58528°Bk 36.92667°Rh / 37.58528; 36.92667
Dem (UTC) UTC+2
Agahiyên din
Malper www.kahramanmaras.bel.tr
Wêne
Kahramanmaraş.jpg

Gurgum (bi romîKahramanmaraş) bajarekî parêzgeha Mereşê ye li Bakurê Kurdistanê.

Nav[biguherîne | çavkaniyê biguherîne]

Di çavkaniyên asuriyan de navê herêmê wek "Gurgum" derbas dibe, navê bajêr jî "Markasî" bû.[çavkanî pêwîst e] Di dema romayiyan de nav wek "Gemanike" ji hatiye bikar anîn.[çavkanî pêwîst e] Di dema îslamiyetê de nav wek Mereş ("Maraş") hatiye guhertin.[çavkanî pêwîst e] Navê îro yê parêzgehê hê jî Mereş e.

Nav ji alî tirkan ve di sala 1973an de jî wek "Kahramanmaraş" hat guhertin.[çavkanî pêwîst e]

Dîrok[biguherîne | çavkaniyê biguherîne]

Kronolojiya bajêr[biguherîne | çavkaniyê biguherîne]

Berî zayînê[biguherîne | çavkaniyê biguherîne]

  • 1460 - 1200 Dema hîtîtiyan
  • 660 - 612 Dema asûriyan
  • 612 - 550 Dema medan
  • 550 - 332 Dema persan

Piştî zayînê[biguherîne | çavkaniyê biguherîne]

  • 17 - 395 Dema romayiyan
  • 395 Dema bîzansiyan
  • 632 Dema ereban
  • 650 - 1103 Herêm ji alî desthiladarî pir caran di navbera ereb û bîzansiyan de dest diguhere.
  • 1103 Dema selçûqiyan
  • 1399 Dema osmaniyan
  • 1978 Komkujiya Mereşê

Erdnîgarî[biguherîne | çavkaniyê biguherîne]

Ciyê coxrafî û hudûdên bajêr[biguherîne | çavkaniyê biguherîne]

Bajar di nav parelelên 27° 11´ û 38° 36´ bakûr û merîdyenên 36° 15´ û 37° 42´ rojhilat de ye. Hudûdên bajar li bakûr bi Sêwasê û Meletyeyê ve, li rojava bi Edenê (Tirkiye) ve, li başûr bi Entebê ve û li rojhilat jî bi Semsûrê ve tê girêdan.

Taybetiyên erda bajêr[biguherîne | çavkaniyê biguherîne]

Pivana erda bajar 14.327 km² ye. Ji vî erdî 59,7% ji çiyan, 16,3% ji deshtan û 24,1% jî ji platoyan pêk tê.[çavkanî pêwîst e] Li herêmê tene, ceh, nok, fasûlye, pembo, îsota sor, kixsên shekir û fêkî tên çandin.

Avûhewa[biguherîne | çavkaniyê biguherîne]

Îklîma herêmê nîvê reşayî û nîvê behrasipî ye. Havînan germ û zuha, li zivistanan jî sar derbas dibe.

Çiyayên herêmê[biguherîne | çavkaniyê biguherîne]

Çiyayê herî bilind ê herêmê Nûrhaq e (3.081 m). Berit (3.014 m), Engizek (2.815m) û Axir (2.301 m) çiyayên din ên herêmê ne.

Deşt û zozan û gelî[biguherîne | çavkaniyê biguherîne]

Çiyarêzên Torosê[biguherîne | çavkaniyê biguherîne]

Li çiyarêzên Torosê bilindbûna platoyan digihîje 2.000 metreyî.

Deşta Albistanê[biguherîne | çavkaniyê biguherîne]

Dirêjbûna wî 50 km û firehbûna wî jî 20 km ye. Desht di navbera çiyayên Nurhaq, Engîzek û Binboxa de ye.

Deşta Meraşê[biguherîne | çavkaniyê biguherîne]

Dirêjbûna wî 40 km û firehbûna wî jî 20 km ye. Deşt li başûrê bajêr e.

Geliyên Ceyhan û Aksû[biguherîne | çavkaniyê biguherîne]

Geliyên Ceyhan û Aksû yên herî mazin ên li herêmê ne.

Çem û Gol[biguherîne | çavkaniyê biguherîne]

Çemê Ceyhan[biguherîne | çavkaniyê biguherîne]

Ji dora çiyayên deşta Albistanê dertê. Di nav hudûtên Edenê de diherike Behra Sipî.

Çemê Aksû[biguherîne | çavkaniyê biguherîne]

Şaxekî çemê Ceyhanê ye û li ser çemê Aksûyê jî bendava Qartalkaya û gola Qartalkaya hatine çêkirin

Çemê Çelkanî[biguherîne | çavkaniyê biguherîne]


Babetên heywanan[biguherîne | çavkaniyê biguherîne]

Li çiyayên Nûrhaqê qertel û baz hene. Ruvî, gur, kew û kewroshk jî li herêmê hene.

Gelheya navçeyên bajêr (2013)[biguherîne | çavkaniyê biguherîne]

Navend 574.571

Navçeyên Navend

Tevahiya gelhê herêmê (tevlî gundan) 1.463.291 e.[çavkanî pêwîst e]

Tevahiya gelhê herêmê 1.075.706 (2013).[çavkanî pêwîst e]

Aborî[biguherîne | çavkaniyê biguherîne]

Serwetên bin erdê[biguherîne | çavkaniyê biguherîne]

Li herêmê ji bin erdê hesin, lînyît, boksît û manganez dertê.[çavkanî pêwîst e]

Ciyên turîstîk, tarîxî û gerê[biguherîne | çavkaniyê biguherîne]

Herêm ji alî tebîatê ve dewlemend e. Pir ciyên seyranan hene, wek Çinar, Kapiçam, şikeftên Dongele û Firniz. Germavên wek Cela, Zeytûn û Dongele ji ciyên vehêsanê ne ji bo gel.

Çand û huner[biguherîne | çavkaniyê biguherîne]

Zimanê kurdî yê Gurgumê[biguherîne | çavkaniyê biguherîne]

Zimanê kurdan gelek dewlemend e û herweha gelek zarav û devok hene. Devoka Gurgumê endamê zaravê kurmancî ye.[1]

  • Kî nixwaş a neya (nêr)
  • Kê nixwaş a neya (mê)
  • Az nî birçî ma (nêr)
  • Az nê birçî ma (mê)
  • Xwârin (dema îro)
    • ji bo keç/jinan (mê): Azê daxwama, Tê daxwa, Awê daxwa
    • ji bo xort/mêran (nêr): Azî daxwama, Tî daxwa, Awî daxwa


Minakên bi devoka gurgumî[biguherîne | çavkaniyê biguherîne]

Devoka gurgumî Kurdiya standard
ez ez
atê/dî de/dayik
boron baran
çov çav
fara fire
fîlor/pêlik pêlav
gir mezin
gurik gore
hêşin şîn
mêrî lêzim / xêzan
monga çêlek
niwon mêvan
poş îni şemi
tawobûn xelas bûn
zohrik zarok

Dîn û civak[biguherîne | çavkaniyê biguherîne]

Nifûsa herêmê mislim in û ji mezhebên elevî û sunnî pêk tê. Kurd û tirk nifûsa herêmê teşkîl dikin.

Xwarênên herêmê[biguherîne | çavkaniyê biguherîne]

Xwarinên herêmî yên pirtir tên xwarin, kutilkên dagirtî, qawûrma di sêlêde û çemen e.

Şorba legen[biguherîne | çavkaniyê biguherîne]

Hevîr bi goşt û pîvazên sorkirî tê lihevxistin. Pişt re di siniyek de tên rêzkirin. Saca sorkirî tê serê û tê çêkirin.

Dondirma Mereşê[biguherîne | çavkaniyê biguherîne]

Mereş bi dondirma xwe yê taybetî li dinyayê bi nav û deng e.

Kincên herêmê[biguherîne | çavkaniyê biguherîne]

Zilam palto yên kin ku ji rê dibêjin "sako" li xwe dikin. Di bin de şalwar li xwe dikin. Di serî de kefî tê girêdan. Di nigan de jî qondere yan jî cîzme heye.

Jinên pîr du kefiyan bi tacek re li serê xwe girê didin. Keçên ciwan porê xwe girê nadin û kefî yê jî wek şerîdek li serê xwe girê didin. Fîstanek ku ji re dibêjin fermene (cepken) li xwe dikin. Derpiyek ku ji re dibêjin konçek (don) li xwe dikin. Di nigan de jî, qonderên rengîn û pêlavên lastîk hene.

Navdarên bajar[biguherîne | çavkaniyê biguherîne]

Çavkanî[biguherîne | çavkaniyê biguherîne]

  1. http://www.bianet.org/bianet/sanat/142104-babamin-sesi-ve-maras-kurtcesinin-trajedisi (li gora "Mazlûm Dogan, ji reportaja "Babamın Sesi ve Maraş Kürtçesinin Trajedisi")