Gurgum

Gurgum
Bajar
Kahramanmaraş
Gurgum li ser nexşeyê
Gurgum Gurgum
Koordînat: 37°35′15″Bk 36°56′43″Rh
Welat	Bakurê Kurdistanê
Dewlet	Tirkiye
Li beşa îdarî	Mereş (1922–) Wîlayeta Edeneyê (1869–1922)
Paytexta	Mereş Beylik of Dulkadir Dulkadir eyalet Principality of Philaretos Brachamios
Qada rûerdê
• Giştî	3017 km2 (1165 sq mi)
Bilindahî	67 m (220 ft)
Nifûs	443.575 (2012)
Dem	UTC+3
Koda postayê	46000
Koda telefonê	0344
Plakaya erebeyê	46
biguhêre - Wîkîdaneyê biguhêre

Gurgum, (bi tirkî: Kahramanmaraş) serbajarê parêzgeha Mereşê ya Bakurê Kurdistanê ye.

Nav

Di çavkaniyên asuriyan de navê herêmê wek "Gurgum" derbas dibe, navê bajêr jî "Markasî" bû. Di dema romayiyan de nav wek "Gemanike" ji hatiye bikar anîn. Di dema îslamiyetê de nav wek Mereş ("Maraş") hatiye guhertin. Navê îro yê parêzgehê hê jî Mereş e.

Nav ji alî tirkan ve di sala 1973an de jî wek "Kahramanmaraş" hat guhertin.

Dîrok

Kronolojiya bajêr

Berî zayînê

• 1460 - 1200 Dema hîtîtiyan
• 660 - 612 Dema asûriyan
• 612 - 550 Dema medan
• 550 - 332 Dema persan

Piştî zayînê

• 17 - 395 Dema romayiyan
• 395 Dema bîzansiyan
• 632 Dema ereban
• 650 - 1103 Herêm ji alî desthiladarî pir caran di navbera ereb û bîzansiyan de dest diguhere.
• 1103 Dema selçûqiyan
• 1399 Dema osmaniyan
• 1978 Komkujiya Mereşê

Erdnîgarî

Cihê erdnîgarî û hidûdên bajêr

Bajar di nav parelelên 27° 11´ û 38° 36´ bakûr û merîdyenên 36° 15´ û 37° 42´ rojhilat de ye. Hudûdên bajar li bakûr bi Sêwasê û Meletyeyê ve, li rojava bi Edenê (Tirkiye) ve, li başûr bi Entebê ve û li rojhilat jî bi Semsûrê ve tê girêdan.

Taybetiyên erda bajêr

Pivana erda bajar 14.327 km² ye. Ji vî erdî 59,7% ji çiyan, 16,3% ji deshtan û 24,1% jî ji platoyan pêk tê. Li herêmê tene, ceh, nok, fasûlye, pembo, îsota sor, kixsên shekir û fêkî tên çandin.

Avûhewa

Îklîma herêmê nîvê reşayî û nîvê behrasipî ye. Havînan germ û zuha, li zivistanan jî sar derbas dibe.

Çiyayên herêmê

Çiyayê herî bilind ê herêmê Nûrhaq e (3.081 m). Berit (3.014 m), Engizek (2.815m) û Axir (2.301 m) çiyayên din ên herêmê ne.

Deşt û zozan û gelî

Çiyarêzên Torosê

Li çiyarêzên Torosê bilindbûna platoyan digihîje 2.000 metreyî.

Deşta Albistanê

Dirêjbûna wî 50 km û firehbûna wî jî 20 km ye. Desht di navbera çiyayên Nurhaq, Engîzek û Binboxa de ye.

Deşta Meraşê

Dirêjbûna wî 40 km û firehbûna wî jî 20 km ye. Deşt li başûrê bajêr e.

Geliyên Ceyhan û Aksû

Geliyên Ceyhan û Aksû yên herî mazin ên li herêmê ne.

Çem û Gol

Çemê Ceyhan

Ji dora çiyayên deşta Albistanê dertê. Di nav hudûtên Edenê de diherike Behra Sipî.

Çemê Aksû

Şaxekî çemê Ceyhanê ye û li ser çemê Aksûyê jî bendava Qartalkaya û gola Qartalkaya hatine çêkirin

Babetên heywanan

Li çiyayên Nûrhaqê qertel û baz hene. Ruvî, gur, kew û kewroshk jî li herêmê hene.

Gelhe

Nifûs li gorî salan

Sal	Nifûs	±%
1970	110.761	—
1975	135.782	+22,6%
1980	178.557	+31,5%
1985	210.371	+17,8%
1990	228.129	+8,4%
2000	326.198	+43,0%
2009	384.953	+18,0%
2010	412.252	+7,1%
2012	443.575	+7,6%
Çavkanî: Li ser Wîkîdaneyê bibîne

Aborî

Serwetên bin erdê

Li herêmê ji bin erdê hesin, lînyît, boksît û manganez dertê.

Ciyên turîstîk, tarîxî û gerê

Herêm ji alî tebîatê ve dewlemend e. Pir ciyên seyranan hene, wek Çinar, Kapiçam, şikeftên Dongele û Firniz. Germavên wek Cela, Zeytûn û Dongele ji ciyên vehêsanê ne ji bo gel.

Çand û huner

Zimanê kurdî yê Gurgumê

Zimanê kurdan gelek dewlemend e û herweha gelek zarav û devok hene. Devoka Gurgumê endamê zaravê kurmancî ye.

• Kî nixwaş a neya (nêr)
• Kê nixwaş a neya (mê)
• Az nî birçî ma (nêr)
• Az nê birçî ma (mê)

• Xwârin (dema îro)
  • ji bo keç/jinan (mê): Azê daxwama, Tê daxwa, Awê daxwa
  • ji bo xort/mêran (nêr): Azî daxwama, Tî daxwa, Awî daxwa

Minakên bi devoka gurgumî

Devoka gurgumî	Kurdiya standard
Az	ez
atê/dî	de/dayik
boron	baran
çov	çav
fara	fire
fîlor/pêlik	pêlav
gir	mezin
gurik	gore
hêşin	şîn
mari	lêzim / xêzan
monga	çêlek
niwon	mêvan
poş îni	şemi
tawobûn	xelas bûn
zohrik	zarok

Dîn û civak

Nifûsa herêmê mislim in û ji mezhebên elevî û sunnî pêk tê. Kurd û tirk nifûsa herêmê teşkîl dikin.

Xwarênên herêmê

Xwarinên herêmî yên pirtir tên xwarin, kutilkên dagirtî, qawûrma di sêlêde û çemen e.

Şorba legen

Hevîr bi goşt û pîvazên sorkirî tê lihevxistin. Pişt re di siniyek de tên rêzkirin. Saca sorkirî tê serê û tê çêkirin.

Dondirma Mereşê

Mereş bi dondirma xwe yê taybetî li dinyayê bi nav û deng e.

Kincên herêmê

Zilam palto yên kin ku ji rê dibêjin "sako" li xwe dikin. Di bin de şalwar li xwe dikin. Di serî de kefî tê girêdan. Di nigan de jî qondere yan jî cîzme heye.

Jinên pîr du kefiyan bi tacek re li serê xwe girê didin. Keçên ciwan porê xwe girê nadin û kefî yê jî wek şerîdek li serê xwe girê didin. Fîstanek ku ji re dibêjin fermene (cepken) li xwe dikin. Derpiyek ku ji re dibêjin konçek (don) li xwe dikin. Di nigan de jî, qonderên rengîn û pêlavên lastîk hene.