Here naverokê

Îtalya

Girêdanan biguhêre
Ji Wîkîpediya, ensîklopediya azad.
(Ji Italya hat beralîkirin)
Repubblica Italiana Li ser Wîkîdaneyê biguhêre
Îtalya
Repubblica Italiana Li ser Wîkîdaneyê biguhêre
Ala Mertal
Dirûşm: Made in Italy Li ser Wîkîdaneyê biguhêre
Sirûd: Il Canto degli Italiani Li ser Wîkîdaneyê biguhêre
Îtalya li ser nexşeyê
Map
Paytext

42°30'Bk, 12°30'Rh
Zimanên fermî
Zimanên tên bikaranîn
Rêveberî komara parlamenter (1946–) Li ser Wîkîdaneyê biguhêre
 •  Serokdewlet Sergio Mattarella (2015 Italian presidential election, 2015–) Li ser Wîkîdaneyê biguhêre
 •  Serokwezîr Giorgia Meloni (2022–) Li ser Wîkîdaneyê biguhêre
Avakirin
 •  Dema avakirinê 18 hezîran 1946 (Italian constitutional referendum, 1946), 17 adar 1861 (proclamation of the Kingdom of Italy, Keyaniya Îtalyayê), 476 (Kingdom of Italy, Kingdom of Italy) Li ser Wîkîdaneyê biguhêre 
 •  Rûerd 302.068 kîlometre çargoşe Li ser Wîkîdaneyê biguhêre
Gelhe
 •  Giştî 58.850.717 (2023) Li ser Wîkîdaneyê biguhêre
Dirav
  • Euro (1 kanûna paşîn 2002)
    		•
    Demjimêr
    • Europe/Rome Li ser Wîkîdaneyê biguhêre
    Hatûçûna ajotinê
    • rast Li ser Wîkîdaneyê biguhêre
    Koda telefonê +39
    Malper
    https://www.italia.it/ Li ser Wîkîdaneyê biguhêre

    Îtalya (bi îtalî: Italia) bi fermî Komara Îtalî[1] an jî Komara Îtalyayê[2] dewleteke li başûr[3][4][5] û rojavayê[6] Ewropayê. Welat di nîvê Deryaya Navîn de cih digire, ji nîvgirava ku ji aliyê çiyayên Alpê ve hatiye sînorkirin û bi çend giravan hatiye dorpêçkirin pêk tê. Îtalya bi Fransa, Swîsre, Awistirya, Slovenya û mîkrodewletên dorpêçkirî yên Vatîkan û San Marîno re sînorên bejahî parve dike. Îtalya qadeke 301,340 kîlometre çargoşê digire,[3] bi nifûsa xwe nêzî 60 mîlyon e;[7] ev ji hêla rûerd ve dehemîn welatê herî mezin e li parzemîna Ewropî û sêyemîn welatê herî qelebelix ê Yekîtiya Ewropayê ye. Paytext û bajarê wê yê herî mezin Roma ye.

    Nîvgirava Îtalyayê ji hêla dîrokî ve xwemaliya gelek gelên kevnar û cîhê hejmarek ji gel û çandên cihêreng ên ku di dîrokê de koçber bûne bû.[8] Dewleta Romaya kevnare li herêma Latîûmê rabû, û bi pêvajoyek Romanîzmê ve li seranserê nîvgiravê û deverên li dora hewza Deryaya Navîn belav bû.[8] Di sedsala yekem a BZ de, Împeratoriya Romê axa xwe li Ewropa, bakurê Afrîka û rojhilata nêzîk de berfireh kir, bi damezrandina Pax Romana ve. Di Serdema Navîn a destpêkê de, Împeratoriya Romê ya Rojava hilweşiya û Dera Xristiyanî rabû wekî Îtalya ji eşîrên derdorê koçberiya hundurîn kir. Di sedsala 11an de, bajar-dewletên Îtalyayê û komarên deryayî berfireh bûn ku bi bazirganiyê re bextewariyek nû anîn û zemîna kapîtalîzmê nûjen danîn.[9][10] Ronesansa îtalî di sedsalên 15 û 16ê de li Firenze bi pêş ket û li tevahiya Ewropayê belav bû. Keşifên îtalî her weha rêyên nû yên berbi rojhilata Dûr û Cîhana Nû vedîtin, ji bo destpêkirina Serdema Keşfê ya Ewropî. Lêbelê, sedsalên hevrikî û şer di navbera bajar-dewletên îtalî de di nav faktorên din de hişt ku nîvgirava di nav gelek dewletan de dabeş bibe heya dawiya serdema nûjên.[11] Hêza bazirganî û siyasî ya Îtalyayê di sedsalên 17 û 18an de bi kêmbûna dêra katolîk û zêdebûna girîngiya rêyên bazirganiyê yên ku di Deryaya Navîn re derbas dibûn, pir kêm bû.[12]

    Piştî bi sedsalan dabeşbûna siyasî û axê, Îtalya di sala 1861an de piştî şerên serxwebûnê û bi Sefera hezaran, bi demê re yekgirtî dibe ku Keyaniya Îtalyayê ji aliyê vê yekbûyiyê ve hatiye damezrandin.[13] Ji dawiya sedsala 19an heya destpêka sedsala 20an, Îtalya bi gelemperî li bakur bi lez pîşesazî bû, û hêzêkî kolonyalî bi dest xist, dema ku başûr bi giranî xizan ma û ji pîşesazîbûnê dûr ket, û diyasporayek koçber a mezin geş kir.[14] Tevî ku di şerê cîhanî yê yekem de yek ji hêzên hevalbendên serketî bû, Îtalya kete serdemek qeyrana aborî û tevliheviya civakî, ku di sala 1922an de bû sedema bilindbûna dîktatoriya faşîst a îtalî. Di dema şerê cîhanê yê duyem de, Îtalya pêşî beşek ji Eksê bû heta ku teslîmî hêzên Hevalbend bû û ji hêla Almanyaya Nazî ve bi hevkariya faşîst (1940-1943) hate dagir kirin û piştre di dema berxwedana û rizgariya Îtalyayê de hevkarê hevalbendan bû. Piştî bidawîbûna şer, welat bi riya referandumê li şûna keyîtî komarek guherand û xwedan geşbûnek aborî ya dirêj, û aboriyek pêşkeftî ya sereke bû.[15]

    Îtalya xwedan heştemîn mezintirîn TBHya navmalî ya cîhanê ye, nehemîn dewlemendiya neteweyî ya herî mezin û sêyemîn rezerva zêr ya banka navendî ye. Welat wekî di navbera hêzên mezin ên herî hindik hate binav kirin, û di karûbarên herêmî û gerdûnî,[16] aborî, leşkerî, çandî û dîplomatîk de xwedî rolek girîng e. Îtalya endamek damezrîner û pêşeng ê Yekîtîya Ewropayê ye û ew di gelek saziyên navneteweyî de ye, di nav de NATO, G7, yekîtîya ji bo lihevkirinê û gelekên rêxistinên din. Çavkaniya gelek îcad û vedîtinan, welat wekî superhêza çandî tê hesibandin û ji mêj ve bûye navendek cîhanî ya huner, muzîk, wêje, zanist, teknolojî û modayê.[17] Welêt xwedan hejmara herî mezin a şûnwarên mîrateya cîhanê ye (58) û pêncemîn welatê herî serdankirî yê cîhanê ye.

    Mijarên têkildar

    [biguhêre | çavkaniyê biguhêre]

    Çavkanî

    [biguhêre | çavkaniyê biguhêre]
    1. ^ "Gazzetta Ufficiale". www.gazzettaufficiale.it. Roja gihiştinê 29 îlon 2023.
    2. ^ "Constitution of the Italian Republic" (PDF). Ji orîjînalê hat arşîvkirin. Roja arşîvkirinê: 2 çiriya pêşîn 2013. Roja gihiştinê 29 îlon 2023. {{cite web}}: di |sernav= de di cihê 13 de line feed character heye (alîkarî)CS1 maint: bot: original URL status unknown (lînk)
    3. ^ a b "Italy". The World Factbook (bi îngilîzî). Central Intelligence Agency. 26 îlon 2023. Ji orîjînalê di 1 tîrmeh 2021 de hat arşîvkirin. Roja gihiştinê 29 îlon 2023.
    4. ^ "UNSD — Methodology". unstats.un.org. Roja gihiştinê 29 îlon 2023.
    5. ^ "Italy | Facts, Geography, History, Flag, Maps, & Population | Britannica". www.britannica.com (bi îngilîzî). 28 îlon 2023. Roja gihiştinê 29 îlon 2023.
    6. ^ "Department for General Assembly and Conference Management |". www.un.org. Roja gihiştinê 29 îlon 2023.
    7. ^ "Italy Population 2023 (Live)". worldpopulationreview.com. Roja gihiştinê 29 îlon 2023.
    8. ^ a b Waldman, Carl; Mason, Catherine (2006). Encyclopedia of European Peoples (bi îngilîzî). Infobase Publishing. ISBN 978-1-4381-2918-1.
    9. ^ "Wayback Machine" (PDF). web.archive.org. Ji orîjînalê (PDF) di 7 çiriya pêşîn 2013 de hat arşîvkirin. Roja gihiştinê 29 îlon 2023.
    10. ^ "Italian Trade Cities | Western Civilization". courses.lumenlearning.com. Roja gihiştinê 29 îlon 2023.
    11. ^ Accetturo, Antonio; Mocetti, Sauro (1 tîrmeh 2019). "Historical Origins and Developments of Italian Cities". Italian Economic Journal (bi îngilîzî). 5 (2): 205–222. doi:10.1007/s40797-019-00097-w. ISSN 2199-3238.
    12. ^ Bouchard, N.; Ferme, V. (4 îlon 2013). Italy and the Mediterranean: Words, Sounds, and Images of the Post-Cold War Era (bi îngilîzî). Springer. ISBN 978-1-137-34346-8.
    13. ^ "Unification of Italy". web.archive.org. 7 adar 2009. Ji orîjînalê hat arşîvkirin. Roja arşîvkirinê: 7 adar 2009. Roja gihiştinê 29 îlon 2023.{{cite web}}: CS1 maint: bot: original URL status unknown (lînk)
    14. ^ "The Italian Colonial Empire - All Empires". web.archive.org. 24 sibat 2012. Ji orîjînalê hat arşîvkirin. Roja arşîvkirinê: 24 sibat 2012. Roja gihiştinê 29 îlon 2023.{{cite web}}: CS1 maint: bot: original URL status unknown (lînk)
    15. ^ "Wayback Machine" (PDF). web.archive.org. Ji orîjînalê hat arşîvkirin. Roja arşîvkirinê: 21 nîsan 2016. Roja gihiştinê 29 îlon 2023.{{cite web}}: CS1 maint: bot: original URL status unknown (lînk)
    16. ^ Carment, David; Hampson, Fen Osler; Hillmer, Norman (2005). Canada Among Nations, 2004: Setting Priorities Straight (bi îngilîzî). McGill-Queen's Press - MQUP. ISBN 978-0-7735-2836-9.
    17. ^ "CHAPTER VI". web.archive.org. 22 îlon 2012. Ji orîjînalê di 22 îlon 2012 de hat arşîvkirin. Roja gihiştinê 29 îlon 2023.

    Girêdanên derve

    [biguhêre | çavkaniyê biguhêre]
    Commons Li Wikimedia Commons medyayên di warê Îtalya de hene.
    Ji "https://ku.wikipedia.org/w/index.php?title=Îtalya&oldid=1985051" hatiye standin.