Şêxbizinî

Ji Wîkîpediya, ensîklopediya azad.
Here cem: navîgasyon, lêgerîn
Şêxbizinî
Kurdî
Welatên lê tê axaftin  Tirkiye
 Îran
 Îraq
Herêm Kurdistan
Anatoliya Navîn
Kurdên Pontûsê
Axiverên zimanê zikmakî 20.000 li Haymenê
Malbata zimanî Zimanên hind û ewropî
Şiklê kevn
Kodên zimanê
ISO 639-3

Şêxbizinî an Şêxbizinkî ji zaravayê eşîra Şêxbizinî ya ku li Anatolyayê û Bakurê Kurdistanê belavbûye re tê gotin. Şêxbizinî di nava xwe de gelekî heterojen e, ji ber ku herêmî gelekî di bin bandora zaravayên kurdî yên din de maye. Dîsa mirov dikare bibêje, di ferhengok û rêzimanê xwe de, ev zaravayeke kurdiya başûr a ku ji aliyê êlên kelhûr û feylî ve têye axavtin e.

Dîrok[biguherîne]

Ev zaravayê ji kurmancî û soranî bêhtir nêzîkî kelhûrî û lekî ye. Şêxbiziniya modern her çiqas di bin bandora kurmancî de mabe jî, him etîmolojiya ferhengoka wê him jî tewanga wê bernîşaniya kokeke di kurdiya başûr de ne. Di aliyê ferhengokê de hin karakterîstîkên kurdiya başûr di vê zaravayê de têne naskirin.

Şêxbizinî Kurdiya başûr Kurdiya navendî Kurmancî
elistin Ellsan, Hellsan he(ll)stan rabûn
nîştin nîştin danîştin rûniştin
vayîn wayîn rakirdin revîn
çêw çew/çem çaw çav
dalik dallig dayik dayik
emrû emrû hermê hirmî
kemçik kemçig kewçik kevçî
siwîl sêwill simêll simbêl
firê fire zor pirr, gelek

Lewendî[1] lîsteyeke 60 peyvên basît ji zaravayê Şêxbizinî ligel serzaravayên kurdî yên din ve çêkiriye. Di vê lîsteyê de 60 peyvên Şêxbizinî bi beranberên xwe yên ji Kurmancî, Soranî, Feylî, Dimilî û Hewramî têne berhevdan. Frekansa wanan ya wekhevî û dirûvtiya mezin bi peyvên Şêxbizinî re ev e.

Zarava dirûvtî/wekhevî sedî
Feylî 28  %46
Soranî 23  %38
Kurmancî 14  %23
Hewramî 13  %21
Dimilî 12  %20
Qet yek na 2  %3

Bi taybetî li hin herêmên Bakurê Kurdistanê kûrayiya tesîra kurmancî têye xuyandin. Herwuha di şêxbizinî ya ku li hin navçeyên Amed (Licê û Rezik) û Îdirê tê axavtin cînavkên şexsî ji kurmancî hatine girtin.[2]

Şêxbizinî Amed/Îdîr Şêxbizinî Haymana Kurdiya navendî Kurmancî
E meşî mal (Îdir), e meşû hanî (Lîcê) Min diçim mal Min deçim mall Ez diçim mal
Min got- Min wit- Min wit- Min got-

Alfabeya Şêxbizinî[biguherîne]

Mehmûd Lewendî di sala 1997'an de di kovara Bîrnebûn ji bo zaravayê Şêxbizinî alfabeyeke kurdî ya taybet ji bo nivisandina vê zaravayê liberxist. Gorî Lewendî di zaravayê Şêxbizinî de 34 deng hene, ji wanan 24 bêdeng 10 heb jî dengdar in.[1]

Alfabeya
Şêxbizinî
Mînak
A, a aw, arig
B, b boro, bîst
C, c cayin, cacik
Ç, ç çî, çwar
D, d dê, döt
E, e ew, elistin
Ê, ê kê, mêwan
F, f firê, heft
G, g güh, girîn
H, h hak, heşta
I, i iznaq, qiç
Î, î îde, îme
J, j jin, jê
K,k ko, kirdin
M, m min, mayîn
N, n nöh, nîmerû
O, o ok, oxistin
Ö, ö döt, qöl
P, p pes, pal
Q, q qe, qul
R, r rûj, rindî
S, s seg, sî
Ş, ş şeş, şîrîn
T, t tik, tîj
V, v variş, verg
U, u gup, kur
Û, û gûşt, xûrt
Ü, ü güy, rüy (telefûza wê nêzî "ü"ya Tirkî ye)
W, w we, wîş
X, x xwer, xanig
X, x Telefûza wê nezîkî "xeyn"a Erebî ye. xardan orax
Y, y yek, ray
Z, z zend

Rêziman[biguherîne]

Cînav[biguherîne]

Cînavên şexsî (zamîrê şexsî) yên Şêxbiziniya Haymanayê ev in:

Cînav Cînavên klîtîkî
Min -im/-m/-em
Tu -it/-t/-et
Ewî -y/-î
Îme -man
Îwe -tan
Ewan -yan

Tewanga navdêran[biguherîne]

Di Şêxbizinî de navdêr di du kategoriyên jimarî de têne tewandin: pêşbendikên jimarî -î û -gel in. Di pirrjimarê de yek caran -yel an jî -el tê bikaranîn heke ku k û g werin ba hev dibin -el: Mînak verk (berx) di pirrjimarê de dibin verkel, ji ber ku k û gel bihevre dihelin û dibin verk + gel = verkel.

Şêxbizinî Kurmancî
jingel jinan, jinên
teyrgel teyran, teyrin, teyrên
guranigel stranan, stranin, stranên

Di tewanga navdêran de Şêxbizinî çar paşbendikên cûda nas dike. Belê paşbendkirina navdêran ne gorî zeyandiyên wan e, mîna di kurmancî û dimilî de. Paşbendikên tewanga navdêran (ezafe) ev in: -î, -ê, -a û -y.

Şêxbizinî Kurmancî
pirçî serim pirça serê min
dengî pêkê dengê pakî
mêrdê gewre mêrê mezin
xwara tawistanê tava havînê
jinê rind jina rind
mesay gewre maseya mezin
heftey verjeye hefteya berê

Lêker[biguherîne]

Lekêrên halê înfînîtifê di zaravayê Şêxbizinî de wekî hemî zaravayên kurdî yên koma kurmancî bi paşbendikên -in, -an an -în têne qedandin.

Şêxbizinî Kurmancî
kirdin kirin
keftin ketin
girîn girîn
kenîn kenîn
verdan berdan
xardan revîn

Tewanga lêkeran[biguherîne]

Dema niha[biguherîne]
Şêxbizinî Kurdiya navendî Kurmancî
Min dîşim Min dellêm Ez dibêjim
Tu dîşê To dellêy(t) Tu dibêjî
Ewî dîşî Ew dellê(t) Ew dibêje
Îme dîşîn Ême dellêyn Em dibêjin
Îwe dîşin Êwe dellên Hun dibêjin
Ewana dîşin Ewan dellên Ew dibêjin
Dema boriya têdayî (Imperfekt)[biguherîne]
Şêxbizinî Kurdiya navendî Kurmancî
Min divitim Min demwit Min digot
Tu divitê To detwit Te digot
Ewî divit Ew deywit Wî/Wê digot
Îme divitîn Ême demanwit Me digot
Îwe divitin Êwe detanwit We digot
Ewana divitin Ewan deyanwit Wan digot
Dema boriya berdesta domdar[biguherîne]
Şêxbizinî Kurdiya navendî Kurmancî
Min vitigim Min witûme Min gotiye
Tu vitigê To witûte Te gotiye
Ewî vitige Ew witûye Wî/Wê gotiye
Îme vitigîn Ême witûmane Me gotiye
Îwe vitigin Êwe witûtane We gotiye
Ewana vitigin Ewan witûyane Wan gotiye
Dema boriya dûdar (Perfekt)[biguherîne]
Şêxbizinî Kurdiya navendî Kurmancî
Min vitim Min witim Min got
Tu vitê To witit Te got
Ewî vit Ew witî Wî/We got
Îme vitîn Ême witman Me got
Îwe vitin Êwe wittan We got
Ewana vitin Ewan wityan Wan got
Boriya çîrokî (Pluperfekt)[biguherîne]
Şêxbizinî Kurmancî
Min vitîwim Min gotibû
Tu vitiwîyê Te gotibû
Ewî vitiwî Wî/Wê gotibû
Îme vitiwîn Me gotibû
Îwe vitiwîn We gotibû
Ewana vitiwîn Wan gotibû
Dema bê (Futur I)[biguherîne]
Şêxbizinî Kurmancî
Min da wişîm Ez dê bibêjim
Tu da wîşî Tu dê bibêjî
Ewî da wîşî Ew dê bibêje
Îme da wîşîn Em dê bibêjîn
Îwe wişin Hun dê bibêjin
Ewana wişin Ew dê bibêjin
Fermanî (Împeratif)[biguherîne]
Şêxbizinî Kurmancî
wîş! bibêje/bêje!
wişin! bibêjin/bêjin!

Neyînî[biguherîne]

Negasyona lêkeran di Şêxbizinî de xeynî dema niha (nê-), di hemî deman de bi pêşdanka ne-'yê têye realîzekirin. Pêşdanka negasyonî me- ya ku zêde naye bikaranîn (tenê di forma fermanî de), wekî hemî serzaravayên kurdî di Şêxbizinî de jî heye.

Şêxbizinî Kurdiya navendî Kurmancî
Min nêwîşim Min nallêm Ez nabêjim
Min da newîşim
-
Ez dê nebêjim
Min newîşim Min nellêm Ez nebêjim
Min nevitim Min nemwit Min negot
Min nevitîwim Min nemwitibû Min negotibû
Min nedivitim Min nemdiwit Min nedigot
Min nevitigim Min nemwituwe Min negotiye
Mewîş Mellê Mebêje
Mewîşin Mellên Mebêjin

Rengdêr[biguherîne]

Şêxbizinî jî weke hemî zaravayên din rengdêran bi alikariya pêşbendikan û paşbendikan ve çêdike. Çend mînak:

Şêxbizinî Kurmancî
we bi
-tî: birangîtî -tî: birangtî, biratî
-î: pêkî pakî
-tir: rintir -tir: rintir, rindtir
-tirîn: rintirîn rintirîn, rindtirîn
rind rind, baş
xweş xweş
gewre mezin
biçûk biçûk

Hejmar[biguherîne]

Jêrenot[biguherîne]

  1. a b Lewendî, Mehmûd: "Kurdên Şêxbizinî", Bîrnebûn 3. 1997 r. 78-98
  2. Kurdica: Sêxbizin (almanî)

Çavkanî[biguherîne]

  • Lewendî, Mehmûd:
    • "Kurdên Şêxbizinî", Bîrnebûn 3. 1997 r. 78-98
    • "Ferhengoka Şêxbizinkî" Bîrnebûn 4, Stockholm 1998, r. 68-82
    • "Ferhengoka Şêxbizinkî II" Bîrnebûn 5, Stockholm 1998, r. 86-99


Wiki letter w cropped.svg Ev gotar şitlek e. Heke tu bixwazî berfireh bikî, biguherîne bitikîne. (Çawa?)