Colemêrg

Ji Wîkîpediya

Colemêrg (Hakkari)
Welat	Kurdistan (Bakur)
Dûgel	Tirkiye
Parêzgeh	Hekarî (parêzgeh)
Serbajar	Colemêrg
Rûerd	9.521 km²
Gelhe	246.469
Berbelavî	25,88 kes/km²
Nexşeya parêzgehê

Colemêrg (bi tirkî: Hakkari) navê navçe û bajarekî Botanê, di parêzgeha Hekariyê de ye. Colemêrg di nav sînorên Komara Tirkiyêyê de ye.

Bi Colemêrgê gelek cara Çolemêrg jî yêt gotin. Hem Çolemêrg û hem jî Hekarî navêt gelek dîrokî ne. Çolemêrg navê bajar û navenda Hekarî yê bûye, lê belê Hekarî navê mîrgehê bûye ku li gelek herêma diçêbît. Herêm û bajarêt girêdayê bi wê mîrgehê ra ewene: Şikeftan, Şîwelan, Masero, Siwartan, Kemerburc, Şîno (Colemêrg), Çal, Ertoşî, Teyara Jêr û Teyara Jor, Hemîdiye (Xoşab), Gever (Bajêrgeh-Duz), Oramar, Şemsdînan, Elkê (Beytuşebab), Şatax, Mikis, Wan, Karçîkan, Norduz, Ebaxa, Mehmûdiye (Saray), Xavasor, Arçak, Tîmar û Esporkan Erdîş, Bergîrî, Duzespî, Eleşgirt, Menapert, Selmas (Selemast) û Surmelî. Sînorêt Hekarîyê carcar li wan herêmêt bas lê hatîye kirî kêmtir bûn.

Şerefname dibêjît damezrêner û bav û bapirê mîrên Hekariyê Şemsedîn bûye. Hekarî li bin destê mîrê mezinê Kurda Selahedîn Eyubî da bûye. Paşi Melik Kamilê Eyubî, li sala 1218-a zayînî, Hekarîy yê ketiye bin destê Melik Adili.

Yêkmîn Mîrê wê binemalê ku Şerfname bas lê diket Yezdan Şêre (ku bi ’Erebî Izedîn Şêr yêt gotin), ku kelata Wanê li hember Teymuri Lengî li sala 1387-ê zayînî yê girtin.

Di nawbenda sala 1460 û 1465-ê zayînî da Qere Qoyûnliya Hekarî dagêr kirin û Mîrêt Hekarîyê li hukum êxistên û mîretî dane malbata Kurdêt Donbulî. Bigotina Ensîklopediya îslamê, Dombulîya, bi harîkarîya Aqqoyûnlîya, kelata Bayê li Şemsdîna li gel beşek Hekarîyê girtine bin destê xwe.

Hinek têcirêt Asuriyêt Hekarîyê ciwab dane yek li zelamêt binemala mîrêt Hekarîyê binavê Mîr Esededînê Çengzêrîn, ku hêzek ji Kurdan berhev kiribû û çubû xizmeta hakimê Misrê. Mîr Esededîn vegerîya Hekarîye û mîretî bi şer li Donbulîya wergirt û carek dî mîretîya bav û bapîra bidestîna . Ewê binemalê paşi hingî navê Şembo girte xwe.

Li dewrê Têymur Lengi Diyarbekir girti, ewi kesek bi navê Qere Osman kire mîrê Hekarîyê. Nikitine li wê baverîyê ye ku ewi Qere Osmanî li gel kiçe Kurdekê li binamala mîrêt Hekarîyê dawet kir û bû sebeba serkewta wê binemalê.

Li dewrê Şah Ismaîlê I (yêkê), serokêt Şembo (Mîrê Hekarîyê) li kelata Bayê li Şemsdînan, dijîn û hukum dikirin.

Ewê binemalê heta nîva sedsalêt 19:a zayînî li Hekarî û Elbakê hukum yê kirî. Mîrê herê dawîyê wê binemalê Nûrula Beg bûye, ku paşî zortir basa wi dêhête kirin. Nûrula Beg paşi birayê xwe dibîte Mîrê Hekarîyê û paytextê xwe li Colemêrgê diguherîte Elbakê.

Nûrula Beg yêk li bihêztirîn hevkar û yêkgirtîyêt Mîr Bedirxan Begê Botanê bûye. Bigotina misiyonerêt Emrîkî, li wi dewri, pêşî Mîr Bedirxan Begê Botanê mîrêt Hekarîyê gelek li mîrêt Botanê bi hêztir bûne.

Nexşeya Colemêrgê û derdorawê

Tabloya Naverokê

1 Erdnîgarî û sînorên bajêr
2 Taybetiyên erda bajêr
3 Avhewa
4 Nifus û navçeyên bajêr (1997)
5 Gundên navçeya Colemêrgê (lîste ne temam e)
6 Çiyayên herêmê
7 Deşt û zozan
8 Çem û gol
9 Serwetên bin erdê
10 Babetên heywanan
11 Ol û civak
12 Xwarênên herêmê
13 Kincên herêmê
14 Nav û kronolojiya bajêr
15 Kronolojî
16 Ciyên turîstîk û gerê
17 Navdarên bajêr
18 Eşîr
19 Lînkên derve

[biguherîne] Erdnîgarî û sînorên bajêr

Bajar di nav parelelên 36° 57´ û 37° 48´ bakûr û merîdyenên 42° 10´ û 44° 50´ rojhilat de ye. Sînorên bajêr li bakûr bi Wanê, li rojava bi Şernex û Sêrtê ve, li başûr bi Dihokê ve û li rojhilat jî bi Wirmê ve tê girêdan.

[biguherîne] Taybetiyên erda bajêr

Pîvana erda herêmê 9.521 km² ye . Piraniya erda herêmê ji çiyayan pêk tê. (87,6%), deşt (2,1%), plato jî (10,3%) ne. Ji ber çiyabûna herêmê çandinî kêm tê çandin. Tene û gûz ên herî pir in ku li herêmê tên çandin. Li geliyên herêmê, birinc, kuncî û fêkî jî tê çandin.

[biguherîne] Avhewa

Li herêmê du cureyên avhewayê hene. Ber bi aliyê çiya ve avhewayeke sar, reşahî û li deverên geliyan jî avhewayeke Behra Spî serdest e. Herêm zivistanan pir sar û dirêj , havînan jî hênik derbas dibe.

[biguherîne] Nifus û navçeyên bajêr (1997)

Colemêrg (navend) (Hakkari), 73.221(1997)
Çelê (Çukurca), 15.778(1997)
Şemzînan (Şemdinli), 38.816(1997)
Gever (Yüksekova), 91.530(1997)

Tevahiya nifûsa herêmê tevî gundan 212.486 (1997)e. Tevahîya gelhê herêmê 246.469 (2007)

[biguherîne] Gundên navçeya Colemêrgê (lîste ne temam e)

Navê fermî (1928) Qeza: Çolemerk Nahiye: Çolemerk (navend)	Navê kurdî yê îro	Navê tirkî yê îro
Eqwanîsê
Bajêrê bin Qesirê
Baxa Jêr
Bayê Jêr
Pakan
Pîrûdan
Pîrê
Pîlan
Derîse
Dindirkan
Dîze	Dize	Üzümcü
Dizkurmanc
Xenanisa Jêr	Xenanisa Jêr	Otluca
Xorîzan
Hacî Ulyan
Se'dînan
Şimûnis	Şimûnis	Kaymakli
Sûrman
Daxgul
Qiran
Qoçanis	Qoçanis	Konak
Qotranis	Qotranis	Ördekli
Merzana Jêr
Merzana Jor
Mendan

[biguherîne] Çiyayên herêmê

Reşko (Geliyê Şîn 4.135 m), Durek (4.060 m), Maunsel (3.850 m), Gelyano (3.650 m), Garê (3.460 m, Geverokê (3.356 m), Termo (3.275 m), Barêdalo (3.250 m) û Çiyayê Reş (3.630 m).

[biguherîne] Deşt û zozan

Deşta Gewerê (li dora Çemê Nihêlê ye (175 km²), deşt 1.900 m ji behrê bilind e. Geliyê Xabûr (di navbera çiyayê Termo û Tanîn de ye.), Geliyê Avarobaşîn (di navbera çiyayê Cîlo û Sat de ye). Geliyê Zapê li dora çemê Zapê ye. Geliya Şemzînan jî li rojhilata bajêrê Çolemergê ye. Zozana Kanimahan'e li dora gunde Çarqela ye.

[biguherîne] Çem û gol

Li ser çiyayên Cîlo, Sat û Reşko, golên krater hene. Gola Gelyana li çiyayê Reşko, di 2.950 m bilindbûnê de ye. Dirêjbûn û firehbûna golê 300m û 250 m ye. Gola Şîn, Seyidxan û Golan jî li ser çiyayê reş in. Hinek gol jî li ser çiyayên Satê ne.

Ji çemên Avarobaşîn, Şemzdînan û Hacibegê Çemê Zapa mezin pêk tê. Çemê Xabûrê jî şaxek Çemê Dîcleyê ye.

[biguherîne] Serwetên bin erdê

Li heremê madenên bin erdê heta nuha jî peyde nebûne. Tene asbest li hinek deweran hatiye dîtên lê hîn ne hatine bikar anîn.

[biguherîne] Babetên heywanan

Ji ber ku herêm pir bi çiya ye, heywanên ku li ser çiya dijên li herêmê pirtir peyde dibin. Wek bizin û miyên çiya, hirç (li hêla Şemizdîna û Çelê), rûvî, gur, keroşk, kew û werdek yên herî pirin ku li herêmê peyde dibin.

[biguherîne] Ol û civak

Nifûsa herêmê piranî misliman in, ji mezhebên şafî ne. Kêm xiristiyan jî li heremê hene. Tirbên ku ji aliyê gel ve tên ziyaretkirin jî hene. Wek Tirba Gulareş, Ibedullah Nehrî (li Şemizdînan)

[biguherîne] Xwarênên herêmê

Gulûl: Ji mast, birinc, savar yan jî garis çêdibe. Dew tê kelandin, birinc yan jî bulxur dikeve navê û hinek din jî tê kelandin. Ji ser agir tê girtin ku heta sar û tîr bibe. Rûn sor dibe û bi ser de tê reşandin û serwîs dibe.

Kêpayî (hûrên dagirtî): Hûr tê perçekirin û wekî kîsên biçûk tên girêdan. Birinca bi qîme û baharat dikeve navê û li ser agir di avê de tê kelandin.

Mertoxe: Şêraniyek, ji tuxavk, rûnê nivishk û arvan tê çêkirin. Tuxavk û rûn di tawê de tê helandin û arvan bi serde tê reşandin. Hinek av dikevê û sar tê xwarin. Ji şûna avê şerbet jî dikeve navê.

Keledoş: Ji keşkê tê çêkirin. Dahn, nok, goşt û giyayên ku zivistanê hişk dikin, tevlî hev dikin û dikelînin.

Doxave: Ev xwarin ji dew çêdibe. Nok tê tevlîkirin. Goştê qîmeyê weke kofteyên piçuk tê çêkirin û tê tevlîkirin.

Qirîs: Mewîj, kakilê gûzan, goştê hestî, kiftik bi hev re tên kelandin û serwîs tê kirin.

[biguherîne] Kincên herêmê

Zilamên herêmê şal û şapik li xwe dikin. Du babetên şal û şapikan li herêmê hene (diyaryane yan jî şirnexyane). Bi ser û şal şapik de kefiyek li piştê tê girêdan. Êlegek ku jê re dibêjin kerik bi ser de tê li xwe kirin. Di bin şal de derpiyek dirêj kiras derpê tê li xwe kirin. Milên îşlikan bi nexşe û jê re dibêjin lewendî. Li serî bi kefî re desmalekê ku ji re dibêjin cemedanî (çefî) tê pêçandin. Di nigê zilaman de gorên ji hirî û rengîn û pêlavên ku jê re dibêjin reşik hene.

Jinên colemêrgî fîstanên heta nigan dirêj û carna jî çend fîstan bi ser hevde li xwe dikin. Bi ser fîstan de êlegek (bi mil yan jî bê mil) ku jê re dibêjên qutik li xwe dikin. Di serî de şarpeyek hewreşim yan jî kefiyên reş tê pêçandin. Carna çarşefek ku jê re dibêjin xîzar jî ji aliyê jinan ve tê lixwekirin.

[biguherîne] Nav û kronolojiya bajêr

Navê Hekkarî yê ji gotina " hekkar" ku di sedsala dehan de navê eshîrek bû ku li herêmê dijiyan tê. Navê Colemêrg navê bajarê herêma Hekkarî yê ye û di dema Memlûkiyan de ev nav hatiye gotin. Nav, bi zimanê Ermeniyan "Ilmar" û bi zimanê Suryaniyan jî "Gularmak" e.

[biguherîne] Kronolojî

BZ (Berî zayînê)

1000 - 585 Dema Ûrartûyan
585 - 550 Dema Medan
550 - 331 Dema Persan
331 - 323 Dema Mekedoniyan
88 - 66 Hukumdariya Tîgran
66 dema Romiyan

PZ (Piştî zayînê)

297 - 638 Dema Sasaniyan
978 Dema Ereban
1054 Dema Selçûqiyan
1142 Hukumdariya Îmaddîn Zengî
1343 Dema Karakoyuniyan
1360 Dema Mîrîtiya Hekkariyan
1386 Dema Moxolan
1405 Dema Mîrîtiya Hekariyan ya duyemîn
1534 Dema Osmaniyan
1855 Serhildana Îzzedîn Şêr
1914 Dema Rûsan
1918 Dema Tirkan
1924 Serhildana Nastûriyan

[biguherîne] Ciyên turîstîk û gerê

Hekkarî ji alî tabîat û çiyayan ve pir dewlemend e. Loma jî kesên ku hildikshin ser çiya û spora çiyatî yê dikin, her sal tên herêmê û vê sporê dikin. Herêm ji bo nêçira heywanên kovî jî musaîd e.

[biguherîne] Navdarên bajêr

[biguherîne] Eşîr

[biguherîne] Lînkên derve

Wêne Culemêrg

Bajarên Kurdistanê

Bajarên Komara Tirkiyê