Hikûmeta Herêma Kurdistanê

Ji Wîkîpediya, ensîklopediya azad.
Here cem: navîgasyon, lêgerîn
Hikûmeta Herêma Kurdistanê
حکوومەتی هەرێمی کوردستان
(Ḧikumetî Herêmî Kurdistan)
Alên Kurdistanê Nîşana Herêma Kurdistan
(Ala) (Nîşan)
Sirûda netewî: Ey Reqîb
Cihê hikûmeta herêma Kurdistanê
Cihê hikûmeta herêma Kurdistanê
Zimanên fermî Kurdî
Paytext Hewlêr
36°11′Bk 44°00′Rh / 36.183°Bk 44°Rh / 36.183; 44
Sîstema siyasî Parlamentarîzma demokratîk
 - Serokkomar
 - Serekwezîr
Mesûd Barzanî
Nêçîrvan Barzanî
Rûerd
 - Giştî

80.000 km2
Gelhe
 - Giştî (2005)
 - Berbelavî

5.500.000 kes
69 kes/km2
Serxwebûn 1970
Dirav Dînar
Dem UTC+3
Koda telefonê 964
Sînorê fermî ê Hêrêma Kurdistanê îro û herêmên Kurdistanê ên derveyî desthilatiya kurdî
Sînorê fermî ê Hêrêma Kurdistanê îro û herêmên Kurdistanê ên derveyî desthilatiya kurdî

Hikûmeta Herêma Kurdistanê navê fermî ê hikûmeta herêma Kurdistana Îraqê ye. Mesûd Barzanî serokê Konseya Serokatiya Kurdistanê ye û bi vê minasebetê vê demê 'Serokê Herêma Kurdistanê' ye..

Navên herêmê[biguherîne]

Navê fermî li gorî Qanûna bingehîn a Iraqê Heremê Kurdistanê)[1] be jî, navê wê yê bi timî Herêmî Kurdistanî Eraq (‏هه‌رێمى كوردستان) e, an jî bi erebî إقليم كردستان العراق (Iqlĩm Kurdistãn al-‘Irāq). Herwiha, rêeveriya herêmê navê Kurdistan-Iraqê jî bikartîne. Berî sala 2005an navê herêmê bi tenê Herêma kurdî ya serbixwe bû.

Bi ingîlîzî navê wê Kurdistan Regional Government e.

Naveka din jî başûrê Kurdistanê (باشووری کوردستان) e, lê ev nav hemî derên Iraqê ye ku kurd tê de dijîn. Lewra hikûmeta herêma Kurdistanê perçeyeke başûrê Kurdistanê ye.

Rewşa fermî ya Hikûmeta Herêma Kurdistanê[biguherîne]

Hikûmeta Herêma Kurdistanê hikumeta Başûrê Kurdistanê ye û gorî destûra bingehîn a Iraqê û dadmendiya navneteweyî bi fermî tê naskirin. Di qada navneteweyî de wekî federasyona Kurdan a li Kurdistana Îraqê xebatên xwe didomîne. Bingeha xwe ji têkoşîn, mafê xwezayî yê gelan, cografya Kurdistanê û peymanên morkirî yên di navbera Kurd û rejîma Baesê li Îraqê digire. Tê zanîn peyman di adara 1970'î de ji aliyê serokê kurd Mele Mistefa Barzanî û serokdewletê Îraqê yê hemandemî Saddam Huseyîn ve hatibû morkirin.

Mezinahî[biguherîne]

Li gorî peymana otonomiyê ya 11ê Adara 1970an mezinahiya herêmê bi 37.000 km² hat sînordar kirin, û li gorî peyamê eyaletên Hewlêr, Dihok î Silêmanî tê de bûn. Lê kurd bajarên Kerkuk û Mûsilê bixwezin jî, daxwazên wan ji aliyê hikumeta merkeziya Iqarê ve (ji ber tirkmen û erebên ku di wan herêman de dijîn) hat redkirin.

Mezinahiya herêmê ya îro qasî 80.000 km² ye. Tê de nêzî 7 mîlyon kes dijîn û ji wan bi tenê 4 mîlyon kurd in. Di qanûna bingehîn a herêmê tê xwestin ku bajarên Xaneqîn, Mandalî (yên ku di eyaleta Diyala de ne), Badra (di eyaleta al-Wasît de) û eyaleta Kêrkûkê jî tevli hikumeta herêmê bibin. Ji ber vê yekê refarandûmek ji bo sala 2007an hatibû amadekirin, lê heta ne ev referandûm ne hat bi cih kirin.

Dîrok[biguherîne]

Di sala 2003an de kurdên Iraqê tevli sera Iraqê bûn û karibûn bandora xwe xorttir bikin û herêma xwe meztir bikin. Îro perceyên Diyala, Kêrkûk û Nînawa jî tev li herêmê ne.

Statuya perce-otonomiyê ji salên 1970/74 pê ve[biguherîne]

Li gorî peyama otonomiya 11ê Adara 1970an pêwîst bû pênc wezîrên kurd li Bexda di hikumeta Iraqê de cih bigrin, yek ji wan lawê herî mezin ê Barzanî Ubeydullah bû. Di sala 1974an de Taha Muhi ad-Din Maʿruf (bi eslê xwe kurd) bû pîgarê serokê Iraqê. Heta neha dewleta ku tê de zimanê kurdî wek zimanê fermî tê bikaranî Iraq e - lê bi tenê di sê eyaletên herêmê de.

Heta sala 1988an herêm bi perceyî serbixwe bû.

Serxwebûna herêmê[biguherîne]

Di roja 19ê Gulana 1992an parlamentoya herêmê ji nu ve hat hilijartin û partiya PUK 51 kursî, ya PdK jî 49 kursî stendin. Wekî din, partiya Asûriyan bi navê "Hereketa Demokratîk" 4 kursî stend û „Yekitiya Xristiyan“ jî kursiyek. ê ji ber dijminatiya PUK û PdK parlamento bas nexebitî. Di roja 4ê Cotmeha 1992an de parlamento serxwebûna Kurdistana Federl îlan kir. Lê ji ber dijminatiya her du partiyan di sala 1994an de ser derket û du sal bi sunde di sala 1996an de bi peyameke li Washington D.C. qediya.

Polîtîka[biguherîne]

Destûr[biguherîne]

Hikûmeta başûr hîkûmeteke plûral, federal, lîberal, zagonî û laîk e. Bi sîstema parlamentarîzmê tê ser desthilatdariyê. Bi de facto hatiye pejirandin. Destûra Herêma Başûrê Kurdistanê mafê kêmnetewan li Herêmê û mafê xwendina bi zimanê zikmakî û mafê weşana bi zimanê zikmakî diparêzê.

Çend xal ji Destûra Bingehîn a Kurdistana Başûr[biguherîne]

  • Bend 1: Hikûmeta Kurdistanê parçeyek ji ya Iraqê ye û sîstema plûral, demokratîk, parlamentarî û komargerî dihewîne.
  • Bend 2: Hikûmeta Kurdistanê desthilatiyê li ser tixûbên beriya 1970'î, Parêzgeha Silêmanî, Hewlêr, At'Tamîm, Duhok û navçeyên Akrê, Şeyhan, Sincar a Nînivê û Xaneqîn, Mendelî ya Diyala û Badra ya Al Wasîtê dike.
  • Bend 3: Desthilatdarî ji gel tê û ya gel e.
  • Bend 4: Hemwelatî ji Kurdan û hindikayiyan pêk tê (Tirkmen, Asûrî, Xaldî û Ereb) û destûra bingehîn mafê wan diparêze.
  • Bend 5: Kerkûk paytextê herêmê û ya hikûmetê ye.
  • Bend 6: Li gel alaya Iraqê li herêmê alaya taybet tê pêşwazîkirin.
  • Bend 7: Zimanê fermî Kurdî ye.

Encamên hilbijartinan[biguherîne]

Serokê Herêma Kurdistanê Mesûd Barzanî û Serokê DYA George W. Bush li Qesra Spî

Hilbijartinên 19'ê  Gulan1992

PDK 45,3 %
YNK 43,8 %
Bizutnawai Îslamî li Kurdistân (IMK) 5,1 %
Partiya Sosyalista Kurdistanê (PASOK) 2,6 %
Partiya Komonîsta Îraqê (ICP) 1,0 %

Di van hilbijartinên bihurî de benda hilbijartinan 7 % bû û di encamê de PDK'ê 51 û YNK'ê jî 49 kursî bi dest xistin. PDK'ê kursiyek da YNK'ê û herdû partî bûn xwedî 50 kursî. Kursiyên din li aramiya û xirîstiyaniyan hatin parve kirin. Tirkmen tevlî hilbijartinan nebûn.

Hilbijartinên 30'ê Rêbendan 2005

Hevpeymaniya Kurdistanê 104 Kursî
Komala Îslamî li Kurdistanê 6 Kursî
Partiya Zehmetkeşan 1 Kursî

Ol û civak[biguherîne]

Piraniya gelê Herêma Başûrê Kurdistanê kurdin. Wêkîdin ereb, tirkmen û aramî jî dijîn. Li Herêma Başûrê Kurdistanê ji bilî misilmana (sunnî û şî) kurdên êzîdî û xirîstiyanî jî dijîn.

Cejn û rojên fermî[biguherîne]

Bi qasî 60 roj weke rojên cejn û bîranînê li Herêma başûrê Kurdistanê tê pîroz kirin. Çendek ji wan evin:

Herêmên derveyî deshilatdariya Hikumeta Herêma Kurdistanê[biguherîne]

Herêmên ku hêj neketine bin desthilatdariya hikûmetê jî hene. Tê zanîn di dema desthilatdariya Baesiyan de wargehên Kurdan dihatin rûxandin, valakirin û Kurd ji welatê xwe dihatin derxistin. Rejîma Baes cihên ku ji Kurdan dihatin valakirin, Ereb dianî bicihdikir. Piştî destpêkirina şerê 2003'î rewş hate guhertin. Sazûmaniya Baesiyan têkçû û Iraqeke nîsbeten demokrat û federal hate avakirin. Gorî destûra bingehîn a Iraqê divê Kurdên bi pêkutiyan ji welatê xwe hatine derxistin şûnve werin bicihkirin û herêmên din ên Kurdistanê bi hikûmeta federal a Kurdan ve were girêdan. Lê li dijî viya nerazîbûnên Ereban û welatên Kurdistanê dagirkirine hene. Tirkiye, Îran û Sûrî naxwazin Kurd li Başûrê Kurdistanê sazûmaniyeke birêkûpêk ava bikin û pirsgirêkên xwe çareserbikin. Lewra ew difikirin ku heger Kurdên Başûr biserbikevin wê ji parçeyên din re bibin mînakek.

Perwerde[biguherîne]

Li herêma Kurdistanê çend zanîngeh hene, piraniya wan piştî azadkirina herêmê ji deshilatdariya rejîma Baasê hatin damezrandin. Zanîngehên li başûrê Kurdistanê, ligel malperên fermî, dema damezrandin û hejmara xwendekaran evin:

Zanîngeh Malper Damezrandin Hejmara xwendekara
Zanîngeha Selahedînê www.salahaddin-ac.com 1968 7,048 (2007)
Zanîngeha Silêmaniyê www.univsul.com 1968 (3067) (2006)
Zanîngeha Duhokê www.uod.ac 1992 1,689 (2007)
Zanîngeha Koyeyê www.koyauniversity.org 2003 (4000) (2006)
Zanîngeha Kurdistanê (Hewlêr) www.ukh.ac 2006 400 (2006)
Zanîngeha amerîkî li Îraqê (Silêmanî) www.auis.org 2007 50 (2007)
Zanîngeha Bijîşkî ya Hewlêrê www.hawlermu.org 2006 (?) (2006)
Zanîngeha Bazirganî û Îdare (Hewlêr) www.bmu-me.net 2007 (?) (2007)

Çavkanî[biguherîne]

Girêdanên derve[biguherîne]