Zazakî

Ji Wîkîpediya, ensîklopediya azad.
Here cem: navîgasyon, lêgerîn
Zazakî
Kirdkî, Kirmanckî, Dimilkî, Zazakî
Welatên lê tê axaftin  Tirkiye
Herêm Kurdistan
Diyasporaya kurdan
Axiverên zimanê zikmakî Navbera 2.500.000 û 3.500.000[çavkanî pêwîst e]
Malbata zimanî Zimanên hind û ewropî
Sîstema nivîsê Tîpên latînî, erebî
Kodên zimanê
ISO 639-2 zza
ISO 639-3 zza
Mid East Linguistic lg Kopiellllll.jpg

Cihê zazakî di nav zaravayên kurdî de

Zazakî (yan jî dimilî, kirdkî, kirmanckî) yek ji zaravayên kurdî[1][2][3][4][5][6][7][8][9][10][11][12][13][14][15][16][17][18][19][20][21][22][23][24][25][26][27][28][29][30][31][32][33][34][35] ye.

Li gorî hin fîlologên rojavayî dimilkî ne zarava, lê zimanekî kurdî [36][37][38][39][40][41][42][43] ye. Ango li gorî wan her zaraveyekî kurdî bi serê xwe zimanekî serbixwe ye û mirov ji bo zimanê kurdî divê bêje zimanên kurdî.

Belavbûn[biguherîne]

Zazakî bi piranî li bakurê Kurdistanê tê axaftin, lê ji aliyê hejmareke biçûk ve li hinek herêmên başûrê Kurdistanê û Anatolyaya Navîn jî tê axaftin. Wekî din ji ber sedemên koçberiyê di van dehsalên bihurî de, hejmareke mezin ji zazakîaxêfan li gelek bajarên Tirkiyeyê û rojavayê Ewropayê belav bûne. Parêzgeh û bajarên ku li wan zazakî tê axaftin ev in:

  1. Aksaray (Hîlkecîk)
  2. Bidlîs (Modkan)
  3. Çewlîg (Azarpêrt, Bongilan, Çêrme, Dara Hênî, Gêxî, Kanîreş û Xorxol)
  4. Dêrsim (Çemişgezek, Mazgêrd, Pêrtag, Pilemuriye, Pulur, Qisle û Xozat)
  5. Diyarbekir (Çêrmûg, Çinar, Erxenî, Gêl, Hênê, Hezro, Licê, Karaz, Pasûr, Pîran û Şankuş)
  6. Erdêxan (Mêrdînik)
  7. Erzingan (Îlîç, Kemaliye, Kemax, Mose û Têrcan)
  8. Erzirom (Aşqele, Çad, Hesenqele û Xinûs)
  9. Meletî (Şîro)
  10. Mûş (Gimgim)
  11. Riha (Sêwreg)
  12. Semsûr (Aldûş)
  13. Sêrt (Hewêla)
  14. Sêwas (Qengal, Zara, Ulaş, Macîran û Dîvrîgî)
  15. Xarpêt (Dep, Maden, Miyaran, Palo, Qovanciyan, Sîvrîce û Xulaman). [44] [45] [46]

Li derdora sê-çar milyon kes hene ku xwe wek kird, kirmanc, dimilî yan jî zaza dibînin.

Binavkirina xwebixwe[biguherîne]

Kesên zazakîaxêv zimanê xwe bi hin navên cuda-cuda nav dikin.

  • Kirmanckî: Li herêma Dêrsîm û Erzinganê ji xwe re dibêjin kirmanc û ji zimanê xwe re jî kirmanckî. Peyva "kirmanc" û "kurmanc" ji aliyê etîmolojîk ve heman kok in.[44][47][48]
  • Zazakî: Li herêma Xarpêt û Maden ji xwe re dibêjin zaza û ji zimanê xwe re jî dibêjin zazakî. Lê ev binavkirin di salên dawî de, li deverên din jî belav bûye.[44][47][48]
  • Navên Din: Li herêma Qoçgirî û Sêwasê mirov ji zimanê xwe re dibêjin dimilkî an jî zazakî, ji xwe re jî dibêjin zaza an jî dimilî. Ji wan re Ginî jî tê gotin. Li herêmên Xinûs û Varto jî gelê wê derê ji xwe re dibêje Şarê Ma, anku "gelê me", zimanê xwe re jî dibêjin Zonê Ma, "zimanê me". Ji wan re Çarek û Lol jî tê gotin. Ginî, Çarek û Lol navên eşîrê kirmanc in.[48]

Di encama xebata standardîzekirina vê lehçeyê de, ji van navan kirmanckî hatiye tercîhkirin[49] û niha di warê nivîsînê de bi pirranî ev nav tê bikaranîn.

Cihê zazakî di nav zimanan de[biguherîne]

Zazakî yek ji zimanên kurdî ye ku ev jî zimanê îraniya bakurê rojavayî ye.

Li ser cihê zazakî di nav zimanzanan de du nêrîn hene. Piraniya zimanzanan dibêjin ku zazakî yek ji zimanên kurdî ye. Li gor Peter Lerch[1] (1856-57), Friedrich Müller[2] (1864), Albert van Le Coq[7] (1903), E. B. Soane[8] (1913), K. R. Ayyoubi, I. A. Smirnova[16] (1998), M. J. Kenstowicz [18] (2004), Gülşat Aygen[21] (2010) zazakî yek ji zimanên kurdî ye. Her wiha li gorî piraniya kurdan zazakî yek ji zaravên zimanê kurdî ye. Li gor hin zimanzanan jî zazakî-goranî ne zimanên kurdî ne. Cara yekem Oskar Mann û şagirtê wî Karl Hadankî îdîa kirine ku zazakî ne zaraveyekî kurdî ye[50]. Ji ber vê yekê heta îro jî hin zimanzan zazakî wekî zimanekî cihê qebûl dikin.

Di sala 1985'an de Zanîngeha Michiganê (DYA) Terry Lynn Todd lêkolîna bi navê A Grammar of Dimli (Also known as Zaza) pêşkêş kir[51]; Dr. Ludwig Paul ji Zanîngeha Giessenê (ew alman e û niha li Zanîngeha Hamburgê ye)[52] û Dr. Zülfü Selcanî jî ji Zanîngeha Berlînê li ser zazakîya Dêrsimê kitêb der anîne. Dîsa, zimannas û kurdolog K. R. Ayyoubi û I. A. Smirnova jî li ser zazakîya Dêrsimê kitêbek amade kirine.[16] Zimannas Gülşat Aygen jî li ser zazakî kitêbek amade kiriye û ji aliyê zimannasiyê ve zazakî analîz kiriye[21]. Hinek zimanzanên mîna kurdolog Prof. Qanatê Kurdo ji zanîngeha Zanîngeha Lênîngradê (Saint Petersburg)[14], Prof. Dr. D. MacKenzie ji zanîngeha Giessenê[çavkanî pêwîst e] û Prof. Dr. Jost Gippert ji Zanîngeha Frankfurtê jî li ser zazakî meqale nivisandine û lêkolîn jî çêkirine.

Ji aliyê tarîxa zimên ve zazakî zêdetirîn bi zimanê partî nêzikî nişan dide[çavkanî pêwîst e]. Ango, zazakiya wê demê bi partî re pirr nêzîk bûye[çavkanî pêwîst e], lêbelê partiya ku hat nivîsandin, bi xwe nebûye. Lê halê îro jî zazakî ji hêla gramer û peyvan, mînak sazkirina dema nihayîn û gelek jî guharina dengên îraniyên kevn xwe kefş dike[çavkanî pêwîst e]. Di nav zimanên kurdî de zazakî û goranî gelek nêzikê hev in.[çavkanî pêwîst e]

Di warê zanistî de jî nêzîkbûnên cihê hene. Mirov dikane bi pîvanên xwerû zimanzanî nêzîk bibe, an jî li gor pîvanên civakî û zimanzanî bi hev re. Kesên ku zimên ji civakê bi tevahî îzole dikin meyla wan ew e ku zazakî weke zimanekî serbixwe nîşan bidin. Kesên ku zimên weke endakî zînde yê civakî dinirxînin, meylan wan ew e ku divê civaka axaftvanên vî zimanî xwe çawa bi nav dike, nasnameya wê û zimanê wê jî weha be.

Ji bo standartkirina zazakî di sala 1996'an de li Stockholmê Grûba Xebate ya Vateyî hat avakirin. Di sala 2004'an de li Frankfurtê Enstîtuya Zazakî hat avakirin. Ji bo aktuelkirina zazakî di sala 2010'an de Ziwan-Kom hat avakirin.

Devokên zazakî[biguherîne]

     Zazakiya bakur      Zazakiya navîn      Zazakiya başûr

Di zazakî de gelek devokên biçûk hene. Li gor zimannas û nivîskarên ku li ser zazakî dixebitin, meriv dikane bi giştî zazakî bike du devokên mezin:[53][54]

  1. Zazakiya bakur an jî devoka (şîweya) Dêrsimê: Li herêma Dêrsîm, Erzingan, Qoçgirî û Gimgimê tê qise kirin. Meriv dikane bibêje ku kurdên elewî diaxifin.
  2. Zazakiya başûr an jî devoka (şîweya) derveyî Dêrsimê: Li Çewlîg, Elezîz, Diyarbekir û Siwêrekê tê qisekirin. Meriv dikane bibêje ku kurdên sunnî diaxifin.

Li gor hin zimanzanan û nivîskaran jî di zazakî de sê devokên sereke hene.

  1. Zazakiya bakur: Li herêma Dêrsîm, Erzingan, Qoçgirî û Gimgim tê qise kirin.
  2. Zazakiya navîn: Li Çewlîg, Elezîz û hin qezayên Diyarbekirê tê qisekirin.
  3. Zazakiya başûr: Li herêma Çêrmûg, Siwêrek û Aldûşê tê qisekirin.

Mînak[biguherîne]

  • Di nav devokên zazakî de hin peyvên sînonîm:
Bakur Başûr û Navendî Kurmancî
doman qeçek, qij, tût, gede, leyîr zarok
nas kerdene şinasnayîş, nas kerdiş nas kirin
niya dayene, qayt kerdene ewnîyayene, ownîyayîş nihêrîn, qeyd kirin
werte (< Trk.) mîyan navber
thal veng vala, tal
kepûge vinî, zince, pirnike bêvil, poz, kepû
kemere kerra, sîye kevir
  • Di devokên bakur û başûr de du qertafên mestarê hene (ji bo lêkeran -ene, ji bo navan -iş). Di devoka navîn (navendî) de tenê -iş heye.
Bakur û Başûr Navendî Kurmancî
kerd-ene kerd-iş kirin (lêker)
kerd-iş kerd-iş kirin (nav)
  • Li gor devokan :
Bakur Başûr Navendî Kurmancî
  • Di nav devokên zazakî de guherandina dengên k û ç:
Bakur (giştî) çê çêna cên- cêra(y)ene
Bakur (hindikahî) kêna gên- gêra(y)ene
Başûr û Navendî keye keyna gên- gêrayene, geyrayene, geyrayîş gî/gi
Kurmancî xanî keç girtin (dema nika) gerîn
  • Li gor devokan guherandina dengên j, z û c
Başûr û Navendî roc/roj zewac/zewaj (< Ar.) lac/laj vac-/vaj- dec/dej- poc-/pewc-/pewj-
Bakur roz zewez laz vaz- dez poz-
Kurmancî roj zewac kur, law bêj- (emîr) êş pijandin (dema nika)

Rêziman[biguherîne]

Zayend[biguherîne]

Hemî peyvên zazakî di halê xweser de yan nêr û yan mê ne. Di rengdêr û lêkeran de jî ev taybetmendî wisa ye. Çend îstisna hene, lê peyvên mê bi giştî di dawiyê de dengê "-e" digrin, peyvên pirjimar jî di dawiyê de dengê “-î” digrin. Mînak:

Yekjimar Pirjimar
nêr netewandî tewandî
golik golike golikî golikan
merdim merdime merdimî merdiman

Ev peyv li her sê halan jî di kurmancî de mîna “golik” tê nivîsîn. Yanî, di kurmancî de heta ku peyv di nav hevokê de neyê xebitandin, diyar nabe ku gelo ka peyv nêr, mê yan pirjimar e. Lê di zazakî de peyv bi tena serê xwe jî taybetiya xwe nîşan dide. Ev taybetmendî di zimanê kevnare de heye. Di rewşa tewandî de qertafa pirjimarîyê "-an" e.

Zemîrên kesî (Cihnavên şexsî)[biguherîne]

Kes Kirdkî Kurmancî Soranî Kelhûrî Lekî Hewramî
Netewandî Tewandî Netewandî Tewandî
1. Yekjimar ez mi(n) ez min min min mi min
2. Yekjimar ti to tu te to tu tu to
3. Yekjimar (nêr) o ey ew ew ew iw ad
3. Yekjimar (mê) a aye ade
1. Pirjimar ma em me ême îme îme ême
2. Pirjimar şima hûn we êwe îwe hume şime
3. Pirjimar ê înan ew wan ewan ewan iwin adî

Dema borî[biguherîne]

Kirdkî Kurmancî Soranî
mi kerd min kir (min) kirdim
to kerd te kir (to) kirdit
ey kerd (nêr) wî kir (nêr) (ew) kirdî
aye kerd (mê) wê kir (mê) (ew) kirdî
ma kerd me kir (ême) kirdman
şima kerd we kir (êwe) kirdtan
înan kerd wan kir (ewan) kirdyan

Dema niha[biguherîne]

Kirdkî Kurmancî Hewramî Erdelanî Soraniya hewlêrî Kelhûrî
ez şina ez diçim emin/min lû/milû min eçim min/emin deçim min/mi çim/diçim
ti/tu wenî/wena tu dixwî to/etu/tu werî/morî to exweyt to/eto dexoy tû/to/ti xwey/dixwey
o/a keno/kena ew dike ad kero/mikero ew/o ekat ew dekat ew/o keyd/dikey
ma zanê/zanîme em dizanin êma/ême zanim/mizanim ême ezanîm ême dezanîn îme zanîm/dizanîm
şima rişnenê hûn/hingo dirijnin şima/şime rişîd/merişîd êwe erêjnin/erêşnin êwe derêjnin îwe/yûwe rişnin/dirişnin
ê vînenê ew dibînin ed wînên/moynên ewan ewînin ewan debînin ewan diwînin/dînin

Raweya fermanî (împeratîf)[biguherîne]

Kirdkî Kurmancî Hewramî Erdelanî Soraniya hewlêrî Kelhûrî
şo! biçe! bilû! biço! ço! biço! biço!
bê! were! borê! bê! bêre! bê! were! bew!
bike! bike! kere! bike! bike! bike!
biwere! / bûre! bixwe! were! bixwe! bixo! bixwe!
bivîne! bibîne! biwîne! biwîne! bibîne! biwîn! / bîn!
vaje! / vace! bêje! waçe! / baçe! bêje! bile! bîj!
bivare! bibare! biware! biware! bibare! biwar! / bar!

Xebata standardîzekirinê[biguherîne]

Xebata standardîzekirina zazakî di sala 1996'an de li Swêdê bi avakirina Grûba Xebate ya Vateyî destpê kir. Vê koma xebatê serê pêşî encamên kombûnên xwe wekî broşur belav kir, lê dû re kovareke bi navê Vate derxist. Ev koma xebatê heta niha 22 caran bona standardîzekirina vê diyalektê kom bûye. Vê xebatê pêşî li nivîsîna vê dîyalektê û geşbûna edebiyata wê vekiriye. Ev xebat bi awayekî biîstîqrar her berdewam e.

Di standardîzekirina kirmanckî (zazakî) de ji krîterên hilbijartin an jî tesbîtkirina forma peyvan yek jê ev e ku, divê diyalektên kurdî nêzî hev bibin.

Di çarçeweya xebata standardîzekirinan diyalekta zazakî de kovara Vateyê ku dengê Grûba Xebate ya Vateyî ye û xwerû bi kirmanckî (zazakî) diweşe, heta niha 39 hejmar weşiyaye.[55] Ferhenga tirkî-kirmanckî (zazakî) ku ji peyvên standardkirî pêk tê[56] û ferhenga kirmanckî (zazakî)-tirkî ku ji peyvên standardkirî û versiyonên wan pêk tê,[56] cara sisêyan wekî çapa firehkirî hatin weşandin. Dîsa, kitêba rastnivîsa zazakî ya bi navê Rastnuştişê kirmanckî (zazakî)) ji aliyê vê komê ve amade bû û hat weşandin.[49] Ev xebatên hanê yên organîzekirî pêşî li geşedana nivîsîna zazakî vekirin ku bi dehan kitêb li gor standardê Vateyî hatin weşandin.

Ferhengok[biguherîne]

 Hejmarên kirdkî
hj. Kirdkî Kurmancî Soranî
0 sifir sifir sifir
1 yew yek yek
2 di, didi du, dudu
3 hîrê
4 çar çar çwar
5 panc pênc pênc
6 şeş şeş şeş
7 hewt heft hewt
8 heşt heşt heşt
9 new neh no
10 des deh de
hj. Kirdkî Kurmancî Soranî
11 yewendes yazdeh yazde
12 duwês diwazdeh dwazde
13 hîrês sêzdeh sêzde
14 çarês çardeh çwarde
15 pancês pazdeh pazde
16 şîyês şazdeh şazde
17 hewtês hevdeh hevde
18 heştês hejdeh hejde
19 newês nozdeh nozde
20 vîst bîst bîst
21 vîst û yew bîst û yek bîst û yek
hj. Kirdkî Kurmancî Soranî
30 hîris
40 çewres çil çil
50 pancas pêncî penca
60 şeştî şêst şêst
70 hewtay heftê hefta
80 heştay heştê heşta
90 neway nod newed
100 se sed se, sed
500 panc sey pênc sed pênc sed
1000 hezar hezar hezar
 Demsal
Nameyê Mewsiman
Wisar Hamnan Payîz Zimistan
Muir1.jpg Strohräder.jpg Autumn.westonbirt.750pix.jpg Windbuchencom.jpg
 Mehên kirdkî
Nameyê Aşman/Mengan
Meh Kirdkî
1 Çele
2 Sibate
3 Adare
4 Nîsane
5 Gulane
6 Hezîrane
7 Temmuze
8 Tebaxe
9 Êlule
10 Teşrîna Verêne
11 Teşrîna Peyêne
12 Kanûne
 Navên rojan
Nameyê Rojan
Kirdkî Kurmancî
şeme şemî
yewşeme yekşem
dişeme duşem
sêşeme sêşem
çarşeme çarşem
panşeme pêncşem
îne în
 Navên rengan
Nameyê Rengan
Kirdkî Kurmancî Lekî
sipî spî ispê, çermê
sîya, qer reş reş, sê
kewe, kiho şîn kaû
sûr sor sor
sewz, hewz, kesk, yaşil kesk siwz
qeweyî qehweyî hoîl, qehveyî
gewr gewr xakî
zerd, çeqer zer zerd

Binêre jî[biguherîne]

Çavkanî[biguherîne]

  1. a b Lerch, Peter J. A. (1857), Forschungen über die Kurden und die Iranischen Nordchaldaer - Band I, St. Petersburg
  2. a b Müller, Friedrich (1865) Beiträge zur Kenntniss der neupersischen Dialekte: Zaza-Dialekt der Kurdensprache (Aus dem November-Hefte des Jahrganges 1864 der Sitzungsberichte der phil.-hist. Classe der kais. Akademie der Wissenschaften, XLVIII. Bd., besonders abgedruckt) , cîld: 3
  3. Bonwick, James (1873), The Treasury of languages; a rudimentary dictionary of universal philology, London : Hall and Co., r. 300 "ZAZA. KURDISH dialect of N.W. Persia, allied to BUKHAREE."
  4. Jaba, Alexandre & Justi, Ferdinand (1879) Dictionnaire kurde-français, St.-Pétersbourg, Commissionaire de l'Académie impériale des sciences
  5. Houtum-Schindler, A. (1884), "Beiträge zum kurdischen Wortschatze", Zeitschrift der Deutschen Morgenländischen Gesellschaft, Bd. 38
  6. Albert Socin, “Die Sprache der Kurden”, Grundriss der Iranischen Philologie, Editor: Wilhelm Geiger & E.Kuhn, Band: I, Strassburg 1898, p.250
  7. a b Le Coq, Albert Von (1903), Kurdische Texte, Reichsdruckerei, Berlin
  8. a b Soane, Ely Banister (1913), Grammar of the Kurmanjî or Kurdish Language, London 1913 / E. S. Soane (1909), Notes on Kurdish Dialects, A Classic Reference Tool On The Kurdish Dialects First Published In 1909, Asian Educational Services, 2003 - 98 sayfa, s.6
  9. Fossum, Ludvig Olsen (1919), A Practical Kurdish Grammar, The Inter-Synodical Ev. Lutheran Orient -Mission Society, Augsburg Publishing House, Minneapolis "As a conclusion, we seem to be justified in making the assertion, that for linguistic purposes, we may collect all the Kurdish dialects into three large groups, covering the three large districts of North, Central, and South Kurdistan. In North Kurdistan we have the Zaza group, in Central Kurdistan we have the Kermanji group, and in South Kurdistan we have the Lur and Kelhur group."
  10. Bedirxan, Celadet (1933) “Zarê Dumilî û Mewlûda 'Usman Efendî” Hawar, Hejmar: 23, 25 tîrmeh (temmuz) 1933, r. 1-6 "Zarê dumilî: Ev zar zimanê kurdên dumilî an zaza ne. Kurdên dumilî di welatê jorîn di rojavayê wî welatî de rûniştî ne."
  11. Safrastian, Arshak (1948), Kurds and Kurdistan, Harvill Press, London .r.106 "The tribes of Dersim speak the Zaza-Dialect of the Kurdish language"
  12. McCarus, Ernest N. (1958), A Kurdish Grammar, American Council of Learned Societies, s.1
  13. Bedirxan, Celadet Ali & Lescot, Roger (1970), Grammaire kurde, Maisonneuve, Paris, s.V
  14. a b Kurdoev, Kanat Kalashevich (1977), Ḥālatakānī jins u bīnāy barkār la zāzādā: On gender and number in the Zaza dialect of Kurdish, Translated by Azīz Ibrāhīm, Chāpkhānay Kōrī Zānyārī Kurd, Baghdad 1977, 32 p.
  15. F. R. Akrawy (1982), Standard Kurdish grammar, s.19
  16. a b c Ayyoubi, Kerim Rakhmanovich & Smirnova, Iraida Anatolʹevna / Ed. Yusupova, Zare Aliyevna (1998), The zaza dialect of the Kurdish Language (Dersim), Moscow: Center for Kurdish Studies, 102 r. (И.А.Смирнова, К.Р.Эйюби. Курдский диалект заза /Отв. ред. З. А. Юсупова. М.: Центр курдских исследований, 1998. 102 с.)
  17. Houston, Christopher (2001), Islam, Kurds and the Turkish nation state, Berg, s.129 "Zazaki (a Kurdish dialect)"
  18. a b Kenstowicz, Michael J. (2004), Studies in Zazaki Grammar, MITWPL, s.1-2, 10 vd. "Zaza dialect of kurdish"
  19. Walter, Mary Ann (2004), "Vowel Adaptation in Zazaki", Workshop on theoretical approaches to language contact 27th Generative Linguistics in the Old World, Thessaloniki, 18-21 April 2004 "Kurdish: Sorani, Kurmanji, Zazaki..."
  20. O'Neil, Mary Lou (2007), "Linguistic Human Rights and the Rights of Kurds", Human Rights in Turkey, Editör: Zehra F. Kabasakal Arat, University of Pennsylvania Press, s.74 "Zaza is actually a Kurdish dialect"
  21. a b c Aygen, Gülşat (2010), Zazaki/Kirmanckî Kurdish, Volume 479 of Languages of the World, Lincom Europa
  22. D. Ridgeway (2010), "Etruscan", Concise Encyclopedia of Languages of the World, Elsevier, Oxford, r.401 "Zazaki Kurdish (Dimli)"
  23. Watts, Nicole F. (2010), Activists in Office: Kurdish Politics and Protest in Turkey (Studies in Modernity and National Identity), University of Washington Press, r.xii, 12, 151 "Linguistically, there is no single Kurdish language, but two main language groups (Kurmanji and Sorani) and two other dialects (Zazaki and Gurani)."
  24. "Kurdish language", Encyclopædia Britannica, Online: 29 Adare 2013
  25. Academic Dictionaries and Encyclopedias (li gora malpera "Academic Dictionaries and Encyclopedias" Zazakî zaraveyekî kurdî ye)
  26. Biblio Monde Bibliographie (li gora bibloteka "biblio-monde" zazaki dîyalekta kurdî ye)
  27. Encyclopedia of the Middle East (li gora "Encyclopedia of the Middle East", zazakî zaraveya kurdî ye)
  28. Mireille Ferreira,"Le kurde, langue du peuple des montagnes", la revue de Téhéran (li gora rojnameya îranî "la revue de Téhéran", zazakî zaraveya kurdî ye)
  29. Elî Ekber Dehxuda, Lugatname - Onlîne: 29 Adar 2013 "Zazakî, cureyeke taybet a zimanê kurdî ye" "زازائی . نوعی مخصوص از زبان کردی"
  30. T.C. Millî Eğitim Bakanlığı, Talim Ve Terbiye Kurulu Başkanlığı, Ortaokul Ve İmam Hatip Ortaokulu Yaşayan Diller Ve Lehçeler Dersi (Kürtçe; 5. Sınıf) Öğretim Programı, Ankara 2012, "Bu program ortaokul 5, 6, 7, ve 8. sınıflar seçmeli Kürtçe dersinin ve Kürtçe’nin iki lehçesi Kurmancca ve Zazaca için müşterek olarak hazırlanmıştır. Program metninde geçen “Kürtçe” kelimesi Kurmancca ve Zazaca lehçelerine birlikte işaret etmektedir."
  31. Prof. Dr. Kadrî Yildirim & Yrd. Doç. Dr. Abdurrahman Adak & Yrd. Doç. Dr. Hayrullah Acar & Zülküf Ergün & Îbrahîm Bîngol & Ramazan Pertev, Kurdî 5 – Zazakî, Milli Eğitim Bakanlığı, 2012
  32. J. G. Taylor, Travels in Kurdistan, with Notices of the Sources of the Eastern and Western Tigris, and Ancient Ruins in Their Neighbourhood, Journal of the Royal Geographical Society of London, Vol. 35, 1865, p.39
  33. John G. Bordie, "Kurdish Dialects in Eastern Turkey", Linguistic and Literary Studies, Vol: 2 Descriptive Linguistics, Ed. Mohammad A Jazayery, TiLSM, Mouton De Gruyter, The Hague, Netherlands, 1978, p. 205-212
  34. Riza Muradi Ghiyasabadi, Ferhengnamê Îran/Irania Encyclopedia, 2013
  35. Sheikh A. Waheed, The Kurds and Their Country: A History of the Kurdish People, from Earliest Times to the Present, University Book Agency, Lahore, Pakistan, 1958, (First edition: Published by United LTD, 1955) p.12
  36. http://www.tlfq.ulaval.ca/axl/asie/turquie_1general.htm (li gora zimannas, Jacques Leclerc, ji zaningeha Laval Quebec/Canada, zazakî zimankê kurd e, û zaza kurd in)
  37. Dr. Orville Boyd Jenkins, "The Kurdish Peoples"
  38. Ferdinand Hennerbichler (according to: Prof. Dr. Gernot L. Windfuhr), "Kurdish Complex" Onlîne: 29 Adar 2013
  39. http://www.joshuaproject.net/people-profile.php?rog3=TU&peo3=11560
  40. Pranav Anand & Andrew Nevins (2003), "On Indexicals in Zazaki Reported Speech", University of Texas, Austin: October 10, 2003 "Zazaki, also known as Dimili, is an Indo-Iranian language spoken mostly in southeast Anatolia, the Turkish section of Kurdistan, by 2-4 million ethnic Kurds."
  41. Pranav Anand & Andrew Nevins (2004), "Shifty Operators in Changing Contexts", R. Young (ed), SALT XIV 20-37, Ithaca, NY: Cornell University, r.36 "Zazaki, also known as Dimili, is an Indo-Iranian language spoken mostly in Turkey by 2-4 million ethnic Kurds."
  42. Pranav Anand (2006), De De Se, Thesis (Ph. D.), Massachusetts Institute of Technology, Dept. of Linguistics and Philosophy, 2006, r.67 "Zazaki, also known as Dimili, is an Indo-Iranian language spoken mostly in Turkey by 2-4 million ethnic Kurds."
  43. Tamina C. Stephenson (2007), Towards a theory of subjective meaning, Thesis (Ph. D.) Massachusetts Institute of Technology, Dept. of Linguistics and Philosophy, 2007, r.134 "Zazaki is an Indo-Iranian language spoken by ethnic Kurds in Turkey"
  44. a b c d e Malmîsanij, Kird, Kirmanc, Dimilî veya Zaza Kürtleri, Deng Yayınları, Îstanbul 1996, r. 3-4
  45. Malmîsanij, “Destpêka Edebîyata Kirmanckî (Zazakî)”, Gotarên Konferansa Edebiyata Rojhilata Navîn û Pirçandiyê, Weşanên Enstîtuya Kurdî ya Stenbolê, Îstanbul 2004, r. 39-43
  46. Munzur Çem, Kırmança (Zazaca) Konuşan Kürtler Ve 20. Yüzyıl Kürt Direnişlerinde Rolleri
  47. a b c d "Roşan Lezgîn, Among Social Kurdish Groups – General Glance At Zazas".
  48. a b c d e "Bilal Zilan, "Tarîxê Xonamekerdişê Kirdan", II. Uluslararası Zaza Tarihi ve Kültürü Sempozyumu, Bingöl Üniversitesi, 4-6 Mayıs 2012
  49. a b Grûba Xebate ya Vateyî, Rastnuştişe Kirmanckî, Weşanxaneya Vateyî, Îstanbul 2005
  50. Karl Hadank, Mundarten der Zâzâ, Hauptsächlich aus Siwerek Und Kor, Kurdisch-Persische Forschungen, abt. III (Nordwestiranisch), Band IV. 1932
  51. Terry Lynn Todd, A Grammar of Dimili (also known as Zaza), Michigan 1985
  52. Ludwig Paul, Zazaki: Grammatik und Versuch einer Dialektologie (Zazaki: Gramer u cerrebê diyalektolociye), Wiesbaden 1998
  53. Roşan Lezgîn, Dersê Ziwanî (Kirdkî-Kırmanckî-Zazakî-Dımılkî), Weşanxaneyê Roşna, Dîyarbekir 2012, r.15
  54. Fahri Pamukçu, Gramarê Zazaki, Tij, Stenbol 2001
  55. Haberdiyarbakir, Hûmara 39. ya Vateyî Vejîya
  56. a b Vate Çalışma Grubu, Türkçe – Kırmancca (Zazaca) Sözlük, Genişletilmiş üçüncü basım, Vate Yayınevi, İstanbul, 2009

Girêdanên derve[biguherîne]