Zazakî
|
||||
|---|---|---|---|---|
| Welat | Tirkiye, Kurdistan, Ewropa | |||
| Hêrem an navçe | Rojhilata Navîn | |||
| Hejmara zimanaxêvan | Navbera 2.500.000 û 3.500.000 | |||
| Rêza vî ziman di nav zimanên cîhanê de | 183 | |||
| Alfabe | Tîpên Latînî, Erebî | |||
| Dabeşandina malbata ziman | ||||
| Hînd û Ewropî (Dabeşandina zimanî li gorî SIL)
|
||||
| Rewşa fermî û kodên ziman | ||||
| Zimanê fermî ye li | - | |||
| Bi rêxistin | Enstitüyê Zazaki (Frankfurt) | |||
| ISO 639-1 | - | |||
| ISO 639-2 | zza | |||
| ISO/DIS 639-3 |
zza | |||
| SIL | Zazaki | |||
| Bibînin : ziman, listeya zimanan, koda rengan | ||||
Zazakî (yan jî Dimilî, Kirdkî, Ginî, Kirmanckî) yek ji zimanên kurdî ye.
Gorî hin fîlologên rojavayî dimilkî ne zarava, lê zimanakî kurdî ye. Ango gorî wan her zaraveyekî kurdî bi serê xwe zimanekî serbixwe ye û mirov ji bo Zimanê Kurdî divê bêje "Zimanên Kurdî".
Tabloya Naverokê |
Belavbûn
Zazakî piranî li bakurê Kurdistanê tê axaftin, lê ji aliyê hejmarek biçûk li hinek herêmên başûrê Kurdistanê jî tê axaftin. Wekîdin ji ber sedemên koçberiyê di van dehsalên buhurî de, hejmarek mezin ji zazakîaxêfan li gelek bajarên Tirkiyê û rojavayê Ewropayê belav bûne. Bajarên ku li wan zazakî tê axaftin: Dêrsîm, Sîverek, Elezîz, Erzingan, Çewlik, Aqseray, Varto, Xunis û Amed in. Li derdora 3-4 milyon kesên ku xwe wek zaza, dimilî yan jî kirmanc dibînin, hene.
Kesên zazakîaxêv zimanê xwe bi hin navên cuda jî binavdikin. Li herêma Qoçgîrî û Sêwasê mirov ji zimanê xwe re dibêjin dimilkî an jî zazakî, ji xwe ra jî dibêjin zaza an jî ma="em". Li herêma Dêrsîmê ji xwe re dibêjin kirmanc û ji zimanê xwe re jî kirmanckî. Li herêma Çewlîkê kird û zaza û ji zimanê xwe re zêdetir zazakî an jî kirdkî, li herêma Siwêrekê ji zimanê xwe re dibêjin dimilî. Li Herêma Xunis, Varto, Çewlîk jî gelê wêderê ji xwe ra dibêje Şarê Ma 'gelê me', zimanê xwe ra jî dibêjin Zonê Ma 'zimanê me'. Zaza yan zazakî binavkirineke zêdetirîn e. Ango kesên ku zazakî diaxivin, zêdetir xwe bi vî navî binavdikin.
Zazakî, zimanê îraniya bakûrê rojawanî ye. Gora Lecoq û Gippertî Zazaki bi Belûçî, Goranî û Sengserî dikeve binkoma zimanên "Hyrkan"î (Gurgan); Kurdî jî bi Sîwendî dikeve binkoma "Karman"î. Ziman û zaravekên Xezerî li bakûrê İrên di mintiqa zerya Xezerî de, wekî Talişî, Mazenderanî, Simnanî,Tatî (Herzendî), Gîlekî ûyd. nêzik e. Ji ber vê nêzikbûnê û gora diroknas Wladîmîr Mînorsky, zaza ji herêma Deylemê (Dîlaman) di sedsala 9. an jî 10. hatine welatê xweyê îroyî rojhilatê Anadoliyê. Navkirina zazayan "dimilî" jî ûsa bawer dibe ku ji "Deylem" tê. Ji aliya Ermeniyan Zaza "Dilmîk" jî tên navkirin.
Ji aliya tarîxê zimên zazakî zêdetirîn bi zimanê Partî nêzikî nişan dide. Yanê, zazakiya wî demê Partiyê ra pirr nêzik bûye, labelê Partiya ku hat nivisandin, bi xwe nebûye. Lo halê îro jî zazakî ji hêla gramer û peyvan, misal sazkirina demê nihayîn û gelek jî guharina dengên îraniyên kevn xwe kefş dike.
Di warê zanistî de jî nêzîkbûnên cihê hene. Mirov dikare bi pîvanên xwerû zimanzanî nêzîk bibe, an jî li gor pîvanên civakî û zimanzanî bi hev re. Kesên ku zimên ji civakê bi tevahî îzole dikin mêyla wan ew e zazakî weke zimanekî serbixwe nîşan bidin. Kesên ku zimên weke endakî zînde yê civakî dinirxînin, mêylan wan ew e ku divê civaka axaftvanên vî zimanî xwe çawa bi nav dike, nasnameya wê û zimanê wê jî weha be. Ser cihê zazakî di nav zimanan de du nêrîn hene. Piraniya zimanzanan dibêje ku zazakî yek ji zimanên îranî ye. Berî sed salê Îranistê Elman Oskar Mannî îsbat kiriye ku zazakî, mîna goranî, zimanekî serbixwe ye û ne zaraveki kurdî ye. Ji ber vê yekê heta îro jî li îlmê zimanan û İranololojiyê zazaki êdî zimanek qebûl dibe. Li aliyê din di siyaseta Tirkiyê û Kurdistanê de zazakî ji aliya welatparêzan wekî zaravekî kurdî tê hesibandin, lê belê heta niha keseki isbat nekiriye ku zazakî çima zaravek e.
Heta niha ji Osman Mann û Karl Hadanki xeyr, di sala 1985 ji Universita Michiganê (USA) Terry Lynn Todd "A Grammar of Dimli (Also known as Zaza)", Dr. Ludwig Paul ji Universita Giessenê (Eleman; niha li Universita Hamburgê ye) û Dr. Zülfü Selcanî ji Universita Berlînê ser zazakî kitêb der anîne. Hinek zimanzanên mîna kurdolog Prof. Dr. D. MacKenzie ji Universita Giessenê, uzmanê zimanên Hind-Ewropa Prof. Dr. Jost Gippert ji Universita Frankfurtê jî li ser zazakî meqale nivisandine û lêkolîn jî çê kirine.
Her wiha li gorî piraniya kurdan zazakî yek ji zaravên zimanê kurdî ye.
Di sala 2004'a li Frankfurtê Enstitûya Zazakî hat avakirin.
Devokên zazakî
Kirmanckî an zazakiya bakur
Li herêma Dêrsîmê ji xwe re dibêjin kirmanc û ji zimanê xwe re jî kirmanckî. Li Qoçgirî û Varto (Gimgim) gel peyva kirmancî bikar nayînin, ji xwe ra dibêjin "Şarê ma, Elewi" an ji "zaza". Jê re zazakiya bakur jî tê gotin.
Kesên zazakîaxêv ên herêma Çewlîkê û Elezizê ji xwe re "Zaza" û ji zimanê xwe re jî Zazakî dibêjin. Wekî zazakiya navîn jî tê binavkirin.
Dimilî an zazakiya başûr
Li herêma Siwêrekê kesên zazakîaxêv ji zimanê xwe re dimilî an jî zaza dibêjin. Wekî zazakiya başûr jî tê binavkirin.
Binêre jî
Girêdanên derve
Kurdên Zaza
rûpera ser Zazakî û Zazayan
Zazaca üzerine notlar
|
||||||||||||||||||||||||||||||||
