Pêşvebirina zanistê ya zanistvanên kurd

Ji Wîkîpediya, ensîklopediya azad.
Jump to navigation Jump to search

Bipêşxistina zanistiyê ji aliyê zanistvanên kurd ve, bê guman xwezaya Kurdistanê, ji berê û pêş ve xwezayeke wisan geş û xweş bûye ku hertim zanist û şaxên wê tê de geş bûne û berepêş çûne. Tê dîtin ku di kûrahiya dîrokê de herdem zanistvan ji nava kurdan derketine û di gelek şaxên zanistê yên weke astronomî, sosyolojî, muzîkolojî, fizîk, kîmya, dîrok û matematîk û felsefê de xebitîne û bi pêş ve birine.

Di van demên dawiyê de civaknasê faris Elî Şerîetî (1933 - 1977) li ser xebata zanayên kurd rawestiyaye û gotiye:

Ji dema kurdên gutî û Împeratoriya Medê heta dema îslamiyetê jî, zanistvanên mezin ji kurdan rabûne, xasma jî di Serdema Zêrîn a Îslamê de pir têne dîtin.

Tabletekî gutiyan, Bi zimanê akadiyan ve nivîsandiye

Muzîkologê bi navûdeng Ziryab (789 - 857) têla 5'an li ûdê zêde kir û yekem car bi pirtikekî êlo li ûdê da. Wî tesîreke mezin li muzîka herêmê kir û weke damezrênerê kevneşopiya muzîka Endulusî tê nasîn. Ziryab ne tenê li ser muzîkê di saxên zanistê ên wek coxrafya û kozmolojiyê de jî pispor bû.[2]

Ziryab stran dibêje, Di mînyatorekî de

Dînewerî, (820 - 896) di Sedsala 9'an de li ser astronomiyê, girtina berê rojê, meteorolojî, lajwerd, riweknasî, erdnîgarî, matematîk, dîrok û di gellekî şaxên zanistê de pirtûk nivisiye. Pirtûka wî a herî navdar Kitab el-Nebat e li ser riweknasiyê ye û 8 cîld e, ji ber wî yekê weke "Bavê riweknasiyê" tê nasîn.
Pirtûka wî a yek jî "Kitab'ul-qible we'z-Zewal" (Pirtûka pozîzyona stêrkan) e ku ji bo astronomiyê gellekî girîng e.
Dînewerî xwediyê çavdêriya astronomiyê bû ku ew çavdêriya nêzikî du sed sal hatiye xebitandin û piştî erişên moxolan ve hatiye xirabkirin.[3]

Bruno Silberberg (Lêkolînerê Alman) ji bo Dînewerî dibêje;

Fîlozofê navdar yê Rojhilata Kurdistanê yek jî Îbn Quteybe ye di navbera salên (828 - 885)'an de jiyaye bixwe perwerdehiyeke baş dîtiye û zanayekî îslamî yê girîng e, di gellek şaxên zanistiyê de pispor bû, li ser hedîsên Mihemedtefsîra Qur'anêdîrok û fîlolojiyê gellekî berhemên giring nivîsiye.[4]

Îbn Fedlan gerok û niviskarekî sedsala 10'an e, Berhema wî ya giring Kitab ilî Malik Seqalîb e, Îbn Fedlan di vê pirtûka xwe de behsa welatên ku li digere hemî di berhema xwe de nivîsiye.[5]

Nivîsekî Îbn Fedlan, bi zimanê erebî

Şihabedînê Suhrewerdî (1155 - 1191) damezrênerê Îşraqîtîyê ye, felsefeya Rojhilata navîn ya Îslamê de fîlozofê herî bandordar e. Bi fikr û ramanên xwe rê li pêş piraniya fîlozofên misilman û gelek fîlozofên Ewropayî vekiriye.[6]

Felsefevan Amîdî (1156 - 1233) bi xwe ji bajarê Amedê ye ji ber wî yekê Amîdî têye nas kirin lê perwerdehiya xwe bi pirranî li derve cîhên weke Bexda û Şamê girtiye, li ser felsefê, mentiq û fiqihê nêzikî bîst pirtûk nivîsiye, bi taybetî li ser felsefeyê mentiq kolaye.[7]
Dîsa ji Amedê Îbnûl Ezraq (1116-1176) ku ji Farqînê bû pirtûkek bi navê Tarîxî Meyafarkin (Dîroka Meyafarqîn) bi zimanê erebî dinivîse û tê de behsa Dîroka Farqînê û dîroka dewletên kurdan dike.

Fizîknasê navdar Îsmaîlê Cizîrî (El-Cizîrî) (1153 - 1233) bingeha zanistiya robot û Sîbernetîkê, di Sedsala 12'an de avêtê. El-Cizîrî pirtûkek bi navê Kîtab ul-Hîyel (Pirtûka Huneran) nivîsiye û tê de digel nîgaran, behsa çêkirina 50 amûrên mekanîkê jî kiriye. Herçiqas pirtûka wî a orjînal xwe negihandibe dema me ya niha jî, lê kopyaya 15 ji wan xwe gehandine roja me, deh ji wan berhemên wî, di mûzeyên Ewropayê de, 5 jî di mûzeyên Tirkiye de li Stenbolê di mûzeya Suleymaniye û Topkapıyê de ne.[8] Pirtûka El-Cizîrî ji şeş beşan pêk tê.
Di beşa pêşîn de deh tarîfên cuda yên di derbarê çêkirina saetên avê de hene.
Di beşa duyem de derbarê çêkirina hin firaqan deh tarîfên cuda hene.
Di beşa sêyem de ji bo çêkirina misîn û amûrên destnimêjê û tasan, deh tarîfên cuda hene.
Di beşa çarem de di derbarê çêkirina hewz, fiskiye û çêkirina otomatên muzîkê de deh tarîf hene.
Di beşa pêncem de pênc tarîfên di derbarê amûrên ku ava çalên ne gelek kûr û agahiyên ava zêdekirina çemekî de hene.
Di beşa şeşem de pênc tarîfên derbarê şiklên ku naşibin hev û agahiyên çêkirina hene. Bi kurtasî di pirtûka wî de agahiyên di derbarê saeta avê, aman û avhilavêjên xwekar û otomatîk, amûrên avdana ji robar û cokan, amûrên lêdan û jenîna xwekar û otomatîk a bilûrê de hene.

Saeta fîlê a El-cizîrî
Wêneyek ji pirtûka El-cizîrî, Diyagrama makîneyên bi hêza hilkişîna avê, (Ev li Stenbolê ye)
Çêkirina El-Cizîrî ya ji bo rakirina avê

Mûsa Kemaledîn (1156 - 1241) yek ji zanyarekî kurd ê mezin e ku pisporê astronomî, fizîk, û matematîkê bû. Di sedsala 12e û 13an de pirsgrêkên matematîk û fiqihê yên ku kesî nizanibiya wî serrast dikir.[9] Gelek xebat kir û li pê xwe pirtûkên girîng hîştiye.[10]

Ji Malbata Îbnul Esîr ku bi xwe ji Cizîrê bûn, (Mecdedîn, Elî û Diyadîn) sê bira hersê jî nivîskarên serdema navîn yên Îslamê bûn. Ji van birayan yê navdar Elî ye ku bi berhema xwe a bi navê "El Kamîl fî tarîx" tê nas kirin. Elî evî pirtûka xwe di navbera salên 1230-1231'an li bajarê Mûsilê nivîsiye.[11]

Îbn Xelikan (1211 - 1282) dîroknas û nivîskarê bîyografiyê ye li pê xwe pirtûka xwe a bi navê Mirina Zadegan ku tê de qala jiyana 865 kesan dike hîştiye.[12]

Di sedsala 13'an de Fexredînê Exlatî li bajarê Bedlîsê ji bo astronomiyê resetxanekî ava dike. Rohahiya ku ji kulekan dertê li gorî wî seat tesbît kiriye.[13] Exlatî, xebatên xwe yê li ser astronomiyê bi zanyarê fars bi Nesîredînê Tûsî ve dike.

Kîmyagerê sedsala 13'an yê herî mezin ê ji Bidlîsê yek jî Îbrahîm Xelatî ye ku bi dîtina rengê lacîwerd ve xwe daye naskirin, Xelatî ji bilî kîmyayê li ser tibê jî zane bûye.[14]

Temsîlê wêneyê Sefiyedînê Ûrmewî

Sefiyedînê Ûrmewî (1216 - 1294) Mûzîkolog û bestekarê navdar yê ji bajarê Ûrmiyeyê ye, muzîka bi navê "Nuzhe" wî deraniye, Berhemên wî yên girîng Risalet'ş-Şerefiyye fi'n-Nisabi't-Telifiyye û Kitab'ul-Edwar e.

Şemsedînê Şehrezûrî dîroka jidayîkbûn û mirina wî ne kifş be jî tê zanîn di salên 1280î de jiyaye, li ser felsefe, dîrok û tibê, xebitiye û felsefeya Şihabedînê Suhrewerdî a îşraqîtiyê berdewam kiriye li pê xwe pênc berhem hîştiye.

Ebûlfida fermandarê Dewleta Eyûbiyan bû li ser xweza, dîrok û astronomiyê xebat kiriye. Kratera Ebûlfida ya li ser heyvê bi navê Ebûlfida ve hatiye binavkirin. Du berhemên wî yên giring hene, yek Muxtasarû Tarixîl Beşer a dîrokê ye û a din jî Teqwîmûl Buldan e ku ji 28 beşan pêk tê û li ser erdnîgariyê ye.

Kratera Ebûlfida

Nivîskar û dîroknasê Fransî Carra de Vaux (1867 - 1953), Ji bo Ebûlfida dibêje;

Hunermend Mehmûdê Kurdî, di Sedsala 15'an de jiyaye û gelek berhemên girîng ên cuda afirandiye, ew berhemên wî niha li gelek welatan bi piranî li Ewropayê têne dîtin. Hemî berhemên wî bi kurdîtî têne nas kirin.

Firaqekî Mehmûdê Kurdî

Di sedsala 17'an de jî Ehmedê Xanî (1650 - 1707) li ser erdnîgarî û astronomîyê pirtûkekî bi zimanê kurdî bi navê Erdê Xweda dinivîse û tê de behsa Gerstêrkan dike. Lê mixabin ku ev berhema Xanî negihiştiye roja me.[15]

Peykerê Ehmedê Xanî li Başûrê Kurdistanê

Ebdurehman Kurdî (? - 1655) li ser matematîk û zanistên din pirtûk nivîsiye. Di derbarê jiyana Ebdurehman Kurdî de zêde agahî tuneye.[16]

Îbrahîm Heqî Erziromî (1703 - 1780) di Medreseyên Kurdî xwendiye zanyarekî girîng e. Erziromî li ser astronomî, sosyolojî û fizîkê xebitiye. pirtûka wî a navdar Merîfetname ye. Erziromî tê de qala pergala rojî kiriye.

Ji pirtûka Merîfetnamê a Erziromî (Nexşeya dinyayê)

Di sedsala 19'an de Melayê Erwasê pirtûkek bi zimanê kurdî li ser tibê nivîsandîye, Erwasî di pirtûka xwe de qala nexweşiyan dike û dermanê her nexweşiyê û çêkirina dermanên jî dibêje.[17]
Dîsa Nalî Şehrezûrî (1801-1855) li ser zimannasî û matematîkê hizre xwe tîne serziman û fikir kolaye, Lê Nalî li ser matematîkê berhem nivisadibe jî, vê gavê negihiştiye destê me.[18]

Ji pirtûka Axtepî a li ser astronomiyê

Evdirehmanê Axtepî (1850 - 1905) zanistvanê sedsala 19'an ê kurd yê herî mezin e, li ser fiqih, mentiq, tib, felsefe û astronomiyê xebat kiriye.
Axtepî di pirtûka xwe a li ser astronomiyê de tevgera stêrkhîvroj û ya exteran şirove dike, herwiha Evdirehmanê Axtepî gutlek di rengê dinyayê de ji dara gûzê çêkiriye û li serê parzemînan jî daye nîşandan.[19]
Axtepî li ser mentiq û felsefê jî du cild nivîsiye.

Ebdulsemî Kurdî dîroka jidayîkbûna wî ne kifş e, di sala 1820'an de wefat kiriye. Ebdulsemiyê Kurdî li ser zanista astronomiyê xwedî îlm bû, lê mixabin ku berhemên wî vê gavê negihiştiye destê me, bi xwe li ser zimannasiya kurdî (gramera zimanê kurdî) weke behr bû.

Emîn Fewzî (? - 1928) li ser matematîk, fizîk û kîmyayê xebitiye. Bi xwe kurdê Başûrê Kurdistanê ye ji dûre hatiye Stembolê, di Împeratoriya Osmanî de ketiye wezifeye mezin û girîng. Li du xwe gelek pirtûkên hêja hîştiye.[20]

Kurdên Rojhilata Kurdistanê Ebdullah Pîrebab (? - 1900) û Ebdullah Misbahedîn (1862 − 1912) li ser matematîk, geometrî, topografya û cebîrê pir zane bûn û gelek xebat kirine. Pirtûka ku Ebdullah Misbahedîn li ser matematîkê nivîsiye li paytexta Îranê Tehranê hatiye weşandin.[21]

Çavkanî[biguherîne]

  1. http://m.ilkehaber.com/haber/ali-seriati-kurt-medeniyetinden-yunan-ve-cagdas-amerikan-medeniyetine-25567.htm
  2. Mehrdad Izady (1991). The Kurds: a concise handbook. Taylor & Francis. ISBN 978-0-8448-1727-9.
  3. http://bedelboseli.com/ebu-hanif-dineweri-dunya-tarihini-etkileyen-buyuk-kurt-filozof/
  4. Mihemed Emîn Zekî, Meşahirê Kurd û Kurdistan
  5. Marius Canard, Ibn Faḍlān. In: Encyclopedia of Islam, Leiden 2003 III
  6. Muḥammad Kamāl (2006). Mulla Sadra's transcendent philosophy. Ashgate Publishing. s. 12. ISBN 9780754652717
  7. Îbn Xelikan, Mirina Zedegan, r. 293
  8. http://www.ilkehaberajansi.com.tr/haber/kurd-muslumanlarin-bilime-katkilari.html
  9. http://rehber.ihya.org/yenirehber/kemaleddin-ibni-yunus.html
  10. Îbn Xelikan, Mirina Zadegan (Wefatul Ayan) cild-5, r. 311- 318
  11. Abdulkerim, Özaydın (1987). Al-kamil fi al-Tarikh (derketina 1.), İstanbul.
  12. TDV İslam Ansiklopedisi cild 20 r. 18
  13. Encyclopaedia of the History of Science, Technology, and Medicine in Non-Western Cultures r. 1333
  14. Rahmi Tekin, Ahlat tarihi (Dîroka Exlatê) r. 177
  15. Mehmed Uzun, Kürt edebiyatına giriş, r. 28
  16. Mihemed Emîn Zekî, Navdarên Kurd û Kurdistanê
  17. http://www.kurmesliler.com/index.php/kueltuerasanat/serbest-yazlar/1004-edebyata-klask-a-kurd
  18. Keith Hitchins, "Nali" in Encyclaopedia Iranica
  19. http://www.trtnuce.com/haber/perwerdehi/sex-evdirehmane-axtepi-hate-bibiranin-3970.html
  20. Mihemed Emîn Zekî, Dîroka Kurdistanê
  21. Mehmet Çaglayan, Şark Ulemasi