Dînewerî

Ji Wîkîpediya, ensîklopediya azad.
Jump to navigation Jump to search
Dînewerî
Navê rastî
Ebû Henîfe, Ehmedê kurê Dawidê Dînewerî أبو حنيفة أحمد بن داود الدِينَوَرِي
Jidayikbûn 820
Mirin 24 tîrmeh 895-896, (75-80 Salî)
Dînewer
Netewe Kurd
Bernav Dînewerî (Ehmedê Dînewerî)
Hevwelatî  Kurdistan
Pîşe Dîrok, stêrnasî, erdnîgarî, botanîk, matematîk û lajwerd
Serdem

Serdema Zêrîn a Îslamê

[Sedsala 9'an]
Bandorbar Îbn Sîkît
Bandorker Bîrûnî, Îbn Beytar, Îbn Sîde, Yaqût Hemawî, Ebdurehman Sûfî, Mehrdad Izady
Dîn Îslam
Dê û bav
  • Dawid (bav)
biguherîneBelge

Dînewerî an jî Ebû Henîfe Dînewerî (z. 820, Kirmaşan − m. 24 tîrmeh 895, Dînewer, Rojhilatê Kurdistanê) riweknas, stêrnas, erdnas, matematîknas û dîroknasê kurd e.[1]

Jînenîgarî[biguherîne | çavkaniyê biguherîne]

Dînewerî di sala 815an an jî 820an de li Rojhilata Kurdistanê li bajarê Kirmaşanê ji dayik bûye, Navê wî yê rastî Ehmed e, Navdanka wî Ebû Henîfe (Bavê Henîfe) ye, Navê bavê wî Dawid e û navê kalikê wî jî Wenand e.
Wenand bixwe li ser dînê zerdeştîtiyê bû piştî Belavbûna îslamê bûye misilman.
Dînewerî bernavka xwe cihê ku lê ji dayîkbûye ji Herêma Dînewerê digre û di 24ê tîrmehê 896an de li Dînewerê wefat kiriye.[2]

Perwerdehî û xebatên Dînewerî[biguherîne | çavkaniyê biguherîne]

Dînewerî perwerdehiya xweya stêrnasî, matematîk û mekanîkê li bajarê Îsfehanê girtiye, perwerdehiya xweya fîlolojî û helbestiyê jî li bajarê Kufe û Besreyê girtiye. Li Kufeyê li cem Îbn Sîkkît (m. 858) ders hildaye.

Dînewerî piştî perwerdeya xwe a li Kufeyê şûnde li herêmên wek Îran, Îraq, Efxanistan, Filistîn, Sûrî, Belûçistan û Xorasanê digere û agahiyên hîn dibe di pirtûka xwe a bi navê Kitab el-Nebat de berhev dike.

Dînewerî zanistvanê kurd yê pirralî ye, ne tenê li ser qadek du qadan di gelek qadan de çixir kolaye û rê daye pêş zanyarên dû xwe.

Di warê riweknasiyê (botanîk) de, di warê ajalnasiyê de, di warê zimannasiyê (fîlolojî) de, di warê mentiqê de, di warê dîrokê de, di warê erdnîgariyê de, di warê astronomiyê de, di warê meteorolojiyê de, di warê matematîk û mekanîkê de berhem nivîsiye û van berhemên wî ji alî zanyarên mezin ên dû wî weke çavkaniyên herî bi bawerî hatine bikarhanîn. Di heman demê de avakarê îlmê qethiyetê ye. Di nava misilmanan de weke "Bavê riweknasiyê" hatiye bi navkirin. Ji ber ku bi pirralîbûna xwe bala gelek zanyarên biyanî kişandiye, gelek zanyarên biyanî li ser lêkolîn kirine. Li Ewrûpayê di derdora zanistî de weke "Dehayê Kurd" tê naskirin.[3]

Dînewerî di derdorê sala 850î de ji bo xebatên xwe yên li stêrnasiyê çavdêrî ava kiriye û du sed sal ev çavdêriya wî hatiye xebitandin. Ebdurehman Sûfî di sala 946'an de tê Dînewerê digere çavdêriya Dînewerî dîtiye lê piştî erişên mongolan ev çavdêrî bi temamî ve hatiye xirabkirin.

Di Serdema Zêrîn a Îslamê de gelek pirtûk li ser zanist û dîrokê nivîsandiye.Pirtûka wî a herî bi nav û deng "Kitab el-Nebat" (Pirtûka Giha) ye.
Her çiqas pelên wî negîhîştibin wexta me jî, Dînewerî 13 cîld jî tefsîra Quranê nivîsiye. Yaqût Hemawî (1179–1229) ji bo tefsîra Dînewerî gotiye: "Pêşiya wî tu kesek weke Dînewerî baş Quranê tefsîr nekiribû".

Xebatên wî yên li ser kurdan[biguherîne | çavkaniyê biguherîne]

Dînewerî bûye ji zanyarên yekem ku li ser dîrok û antroplojiya kurdan lêkolîn kiriye û pirtûkeke bi navê "Ensab el-Ekrad" (Jêdera Kurdan) nîvîsandiye. Di vê berhema xwe de ji dîrokên kevnar heya roja xwe bav û kalên kurdan girtiye dest. Dîsa di dîrokê de yekem car wî xerîteya Kurdistanê xêz kiriye. navê Kurdistanê di xeriteya xwe de bikarhaniye.[4][5]

Gotinên ji bo Dînewerî[biguherîne | çavkaniyê biguherîne]

Berhemên Dînewerî bala gelek lêkolîneran kişandiye. Di der barê Dînewerî de ji zanyaran çend nirxandin jî wisa ne:

Mehrdad Izady dibêje;

Bruno Silberberg (Lêkolînerê Alman) jî dibêje;

Yaqût Hemawî di berhema xwe a bi navê Ebû Hayyan et-Tewhîdî Takrîzu’l- de gotiye ku

Berhemên wî[biguherîne | çavkaniyê biguherîne]

Berhemên li ser zanista matematîk û xwezayiyê

  • Kitab el-Cebr we'l-muqabele (Pirtûka Cebîrê)
  • Kitab el-Nebat (Pirtûka Giha)
  • Kitab el-Kusûf (Pirtûka Girtina Berê Rojê)
  • Kitab el-redd ela reşad el-îsfexanî (Pirtûka Valaderxistina Çavdêriyên Astronomik yên El-Îsfahanî)
  • Kitab el-Hisab (Pirtûka Hesab)
  • Kitab'ul-Bahsi fî Hisab îl-Hind (Pirtûka Analiza Aritmatika Hindistanê)
  • Kitab'ul-Cem wet-Tefrîk (Pirtûka Aritmetikê)
  • Kitab'ul qible wez-zewal (Pirtûka Pozîzyona Stêrkan)
  • Kitab'ul Enwa (Pirtûka Rewşa Hewayê)
  • Îslah'ul Mantiq (Îslahbûna Vacê)

Berhemên li ser zanista civakî

  • Ensab el-Ekrad (Jêdera Kurdan)
  • Ehbar'ut-Tiwal (Tevahiya Dîrokê)
  • Kitab el-Kebîr (Di Dîrokê de Pirtûka Mezin)
  • Kitab el-Fusaha (Pirtûka Retorikê)
  • Kitab'ul-Buldan (Pirtûka Erdnîgar)
  • Kitab eş-Şîr we'ş-Şu'ara (Pirtûka Helbest û Helbestvanan).
  • Dînewerî tevê van berheman 13 cîld jî tefsîra Quranê nivîsiye.
  • Çavdêrîxaneya Dînewerî

Çavkanî[biguherîne | çavkaniyê biguherîne]