Şêx Fethullah Werqanisî

Ji Wîkîpediya, ensîklopediya azad.
Jump to navigation Jump to search
Şêx Fethullah Werqanisî
Zayîn 1847
Bidlîs
Mirin 1900
Bidlîs
Bav Şêx Evdirehîm
Zarok 5 Kur û 4 Qîz.

Şêx Eladîn, Şêx Me‘rûf, Şêx Mihemed Cuneyd, Şêx Qutbedîn

Dibistan Medreseyên Kurdistanê
Destûrname Hecî Teyîb Efendî
Serdem Sedsala 19'an
Pîşe Alim, Nivîskar
Bandorker Seîdê Nûrsî
biguherîneBelge

Şêx Fethullah Werqanisî (1847 Bidlîs - 1900) alim û nivîskarê kurd e. 1847an de li Werqanisê hatiye dinyayê û di 1900î de li Bidlîsê, bi jiyekî gênc çûye ber dilovaniya Xwedê.[1]

Şêx Fethullah Werqanisî weke hemû zarokên malbatên oldar, pêşî dev bi xwendina olî kiriye û li gelek medreseyên Kurdistanê geriyaye, li ba Mele Evdirehmanê kurê Mele Evdilehê Xelîfê Mewlana Şêx Xalidê Dêrezorî xwendiye. Herweha li ba Şêx Xalidê Orekî yê ku xelîfê Xewsê Hîzanê bû xwendiye. Piştre li ba Mele Evdirehmanê Melekendî xwendiye. Mele Evdirehman, destûrnama xwendinê ji Mele Mistefayê kurê dersdarê mezin gorbihişt Mele Xelîlê Sêrtî wergirtiye. Piştre Şêx Fethullah çûye li ba Hecî Teyîb Efendî yê Mûşî xwendiye heta ku destûrname jê wergirtiye. Hecî Teyîb jî destûrnama xwendinê, ji Hecî Hesen Efendî yê Mûşî wergirtiye. Hecî Hesen jî destûrnama xwendinê, ji dersdarê bi navûdeng Mele Xelîlê Sêrtî wergirtiye.

Werqanisî piştî ku destûrname wergirtiye, bi nasnavê ellametiyê hatiye binavkirin, ango zanayê bi her tiştî. Ew, ji ber hindê bi daxwaza parêzvanê Bedlîsê Emer Paşa û Serbazê Firqa wê demê Elî Paşa li Norşênê dersdartî kiriye û piştî demekê çûye li Bedlîsê dersdartî kiriye û li wirê domandiye heta ku çûye ber dilovaniya Xwedê. Li Bedlîsê gora wî li taxa Mermerê dimîne ku bi tirkî jê re dibêjin Taş Mahallesi.

Werqanisî gelek pirtûk nivîsîne, hinek ji wan bi kurdî û hinek jî bi erebî ne. Niha sê berhemên wî yên bi zimanê kurdî ku destnivîs in, li ba min in. Lê me wek lîste nepeyitand ku tevek çend in û di kîjan salan de hatine nivîsandin.

Gorbihîşt Werqanisî, bavê pênc kur û çar keçan bûye. Kurê wî yê mezin Şêx Eladîn e ku zanayekî menşûr bûye, çend pirtûk nivîsîne û hinek ji wan bi kurdî ne. Kurê wî yê diduyan, Şêx Me‘rûf e ku di zanatiya olî de gelekî menşûr bûye. Kurê wî yê sisiyan, Şêx Mihemed Cuneyd e ku di zanîna Tefsîrê de ango zanistiya Qurana pîroz de gelekî şareza û tîjîfehm bûye. Kurê wî yê çaran, Şêx Qutbedîn e ku di zanistiya tesewufê de bi navûdeng bûye û yê pêncan jî Behaedîn e ku ew berî zewacê kurdûnde çûye ber dilovaniya Xwedê. Her çar keçên wî jî ev bûne: Belqîze, Hemîde, Fatîme û Ummugulsûm.

Şêx Fethullah kurê Şêx Ebdurrehîm e. Şêx Ebdurrehîm kurê Şêx Ebdurrehman e. Şêx Ebdurrehman kurê Şêx Yûsif e. Şêx Yûsif kurê Şêx Huseyn e. Şêx Huseyn kurê Şêx Mûsa ye. Şêx Mûsa kurê Şêx Nasir e. Şêx Nasir kurê Şêx Elî ye. Şêx Elî kurê Şêx Ebûbekir e. Şêx Ebûbekir kurê Şêx Îbrahîm e. Şêx Îbrahîm kurê Şêx Ehmed e. Şêx Ehmed kurê Şêx Xidir e. Şêx Xidir kurê Şêx Îsa ye. Şêx Îsa kurê Şêx Hesen e. Şêx Hesen kurê Şêx Mihemed e. Şêx Mihemed kurê Siltan Şêxmûsê Zûlî ye.

Gora Siltan Şêxmûs, gelekî bi navûdeng e û piraniya zana û bîrewerên Kurdistanê ji nêz ve wî dinasin. Ew gora pîrpoz niha li navbera Amed û Mêrdînê dimîne, ji hingê ve bûye devera seredana xelkê û wargeha pejirandina hêvî û daxwazan. Çaxê serdana gora pîroz bi taybetî ji 20ê Nîsanê heta 20ê Gulanê dilqekî xwe yê taybetî heye; ¨

Kurê Siltan Şêxmûs ê mezin Şêx Mihemed, ji bo belavkirina Rêçika Zûlî çûye herêma Xerzan û li gundek bi navê Werqanis cîwar bûye û heta ku çûye ber dilovaniya Xwedê jî her li wirê maye. Gora Şêx Mihemedê kurê Siltan Şêxmûs jî niha li Werqanisê ye û bi Quba Xaniyê Reş navdar e, bûye devera seredana xelkê herêmê, ji xelkê re gelekî bûye û xweşîgir e.

Ev azbat ji Şêx Mihemed û berjêr heta digîje Şêx Fethullah Werqanisî, tev akinciyê vî gundê Werqanisê bûne. Ew gund niha girêdayê bi navçeya Hawêlê (Baykan) û parêzgeha Sêrtê ve ye. Lê piştre zarûkên wî ber bi bakûrê Kurdistanê ve çûne û li çend gundan bi cih bûne, gundê herî navdar Oxîn e. Ji wê hingê ve heta niha ango ji Sultan Şêxmûsê Zûlî hetanî Şêx Fethullah Werqanisî, ew bab û bapîr tev bi zanistiyê ve lipikîne, çi di medreseyên xwe yên taybetî de û çi jî di medreseyên herêmê yên din de be dersdarî kirine; bi hezaran destûrname dane şagirdên xwe yên Kurd û yên ji neteweyên cînarên Kurdistanê weke Ereb, Faris û Tirkan...

Sê payedarên navdar ên Kurd ku li ba Şêx Fethullah Werqanisî xwendine ev bûn:

  1. Mele Evdirehman Norsî.
  2. Mele Seîdê Kurdî/Norsî.
  3. Hezretê Norşênî.

Şêx Fethulah Werqanisî ji bo wergirtina xelîfetiya Rêçika Neqşebendî, emel li ba Xewsê Ervasî kiriye. Lê berî ku xelîfetiyê werbigire Xews çûye ber dilovaniya Xwedê û ew jî çûye ba Şêx Evdirehmanê Taxî û xelîfetî jê wergirtiye. Xelîfeyên Şêx Fethulah Werqanisî jî şeş kes bûne:

  1. Seyîd Hesen kurê Xewsê Hîzanê.
  2. Hezret Norşênî.
  3. Seyîd Evdilxefar, biraziyê Xewsê Hîzanê.
  4. Mele Ehmed Qerekoyî.
  5. Mele Hesen Heyderî.
  6. Hecî Emer Hîzanî.

Berhem[biguherîne]

Gelek berhemên Şêx Fethulah Werqanisî hene. Sê ji wan bi kurdî ne. Ew hersê ev in:

  • El Hemaîlu Fî Emaîlî
  • Rîsalet-ul Kufrî wel Kebaîrî
  • Eqîdeya Îmanê

Pirtûka El hemaîlu Fîşşemaîlî ji 5.529 malikên durêzî hatiye afirandin. Malikên wê bi yazdeh kiteyan dikişin û qafiyeya her du rêzên malikekê jî yek e, kêşa wê herwekî Mem û Zîna nemir Ehmedê Xanî didome.

Ev hersê pirtêkên Şêx Fethulah Werqanisî, ji aliyê Zeynelabidîn Zinar ve ji alfabeya erebî hatine veguhaztin bi alfabeya latini û di 1998an de li Swêdê ji aliy’ weşanxaneya Pencinarê ve hatine çapkirin.

Ev e çend malik ji helbestên Şêx Fethulah Werqanisî: ...

Qelem rabe meqsed ji bo me bibêj
Û xûta dilê xwe ji bo me birêj

Tu reyhana Xanî bûyayî bira
Qesem dê serê te min ê jê kira

we yan jî tu qamûşa Aqtepî yî
bûyayî, dê bikrama bedbextiyê

................

Lîsanê di kurdan riha kem ji teyh
Heye yek bibê rehmetullah eleyh

...

Me defter, burader, gehişte xîtam
We ger çendî dûr û diraz e meram
 
Welê qetrekî çend ji deryayê pur
We lêkin ji qe‘rê binî ne û durr

Ji ermûşê saçax e ew ta be ta
Di goşan da yasax e nakem ‘eta

Ji Durê şemail me kir gerdenî
Me kir yek Hemail ji wê ez benî

Be kurmancî badaye, honaye wan
Ji bo tuhfe bit bo cemî‘ê biran

Me umîd e cem wan ku meqbûl-i bî
Ji husna wê Nûrî ne mesûl-i bî

Îlahî tu meqsed dizanî bes e
Bila kes bi qesda mi qet nehese

Çavkanî[biguherîne]

  1. http://arsiv.solhanhaber.com/yazarlar/42-cevdet-karaman/1199-alme-aml-ex-fethullahe-werqans.html