Melayê Cizîrî

Ji Wîkîpediya, ensîklopediya azad.
Here cem: navîgasyon, lêgerîn
Melayê Cizîrî
Navê rastî Ehmed
Roja jidayikbûnê 1570
Şirnex / Cizîr
Roja mirinê 1640
Cizîr
Hemwelatî Kurdistan
Eslê xwe Kurd
Bav Mihemed
Dibistan Medreseya Sor
Destûrname Elî Herîrî û Mele Taha
Çax Sedsala 16'an u 17'an
Pîşe Helbestvan û Nivîskar
Bandor Ehmedê Xanî û Feqiyê Teyran, Hejar
Tirbeya Mela Ehmedê Cizîrî, li Cizîra Botan.

Melayê Cizîrî an Ehmedê Cizîrî (z. 1570 Cizîr – m. 1640 Cizîr) yek ji helbestvan û nivîskarekî mezin yên kurd e.

Jiyan[biguherîne]

Melayê Cizîrî, zanistvanekî kurd yê ku di 1570 û wan de hatiye dinê. Weke ku tê gotin ji, di sala 1640 wan de çûya li ser dilovaniya xwe. Meleyî Cizîrî, ku mirov behsa wî bike, divêt ku mirov hinekî mezin behsa wî bikê. Ji ber ku ew ji mirovekî kî mezin bû. Bi hizre xwe re di dema xwe de gelek kifş kirinên mezin dana çê kirin.

Bi hizir û ramana xwe re ji mezin bû. Dema xwe baş û qanc fêhm kirî bû û tê gihiştî bû. Dema ku behsa wî têt kirin, têt gotin ku wî pir nivîsandiye. Lê ji wan pirtûkên ku wî nivîsandina zêde ne hatina dema me. Gelek hê ji winda ne. Hizre meleyê Cizirî pir mezina û pir bi kifşa. Ji ber vê yekê ji, pêşî em ji hizre wî dest pê bikin û behsa wî û jiyana wî bikin. Wî bi hizre xwe rê gelek kifşkirinên mezin dana çê kirin. Wî bi hizre xwe re demek da vekirin. Di sedsala 15'an wan de, hizir bi nêzîkatiyeke bi pergal bidest pêşketinê dikê. Ew ji di vê yekê de, li Kurdistanê pêşavaniyeke mezin ji gel rê dikê. Ji ber vê yekê, çend ew û hizre wî werê fêhm kirin û tê gihiştin, ev çend ji wê rastiyê wî û pêşketinên ku wî bi hzire xwe re pêşengitî ji wan re kiriye wê bêne dîtin. Bi vê yekê re, ew wê mezin werê fêhm kirin. Divêt ku ji ew baş û qanc werê fêhm kirin. Ku ew hata fêhm kirin hingî Wê baş û qanc werê fêhm kirin.

Meleyê Cizirî, di dema xwe de bi hizrê xwe re, temenê demekê diafirêne. Temenê hizrê hemdem û nûjen bi wî re li Kurdistanê di dema wî de mezin tê afirandin. Ew bi hizre xwe re pêşavaniye vê yekê dikê. Pişt wî rê, çend zanistvan werin, bandora wî, li ser wan xwe dide xuyakirin.

Di wê demê de, Li Anatoliya hinek pêşketin hene. Lê pêşketinên ku dibin ji, pêşavaniya wan herêmê Mezopotamya dikê. Bi zêdeyî ji, naqabine Dijlê û Ferat, di vê pêşavaniyê mazin bidest kirinê dikê. Di wê demê de, Wek Semerkandê, Bexdayê û Şamê, Cizîra Botan ji navendeke ku mazina. Li hewbûneke mazin li wir dibê. Ne tenê mirovên Misilman yên Fileh ji û Êzîdî ji li wir dicivin. Wêderê ji xwe re weke navendeke dibînin. Bi vê yekê rÊ, mirov divêt ku bêje ku Cizîre Botan, navendeke ku mezina. Bi vê navenditiye xwe re di li serê mirovan de û di nav gelê de û di pêşketinan de cih û war digirê. Bi vê yekê rê, divêt ku mirov navê wê ji bi rêz hildê û bêne li ser ziman.

Meleyê Cizîrî, li Cizire Botan dimene. Li wir têt nav kirin. Meleyê Cizirî li wir mezin dibê. Ew bixwe, bi malbatî ji ji wir e. Ji derûdore wî re. Ne ji deştê lê ji torê ya. Ji ber vê yekê ji, ew zû bi pêşdikeve. Malbate wî bi ahlitiye xwe ve ji digihe malbatiye mîr. Nêzîkî hevdû ne. Ya rastî ku mirov bêje, malbate wî ji bi navê heya û mazina û mîrîtiyeke wan ji heya. Bi vê yekê re mazina. Divêt ku mirov wî mazina bêne ser ziman. Malbate wî, ji ber rewş û waxtê wan xweşa, êdî ji bo xwandin û pêşketinê ji meleyê Cizirî re ji, gelek derfet derdikevine hole. Ew ji wan derfan, mezin bikar têne û û xwe bi pêş dixê. Piştî ku zaroktiye xwe li malê li gunde Hasetê Dibuhurêne, êdî ku tê dema ciwaniya xwe ji, êdî bi pêşavaniya bavê xwe re û xwedi derketine mîre botan rÊ, tê Cizîre botan û li wir bidest xwandina xwe dikê. Li wir ew xwandineke mezin dikê. Di nav ilm (hizir) de diçê. Kur dibe. Û mezina dibe. Bi vê yekê rê di demeke kin de bi hişmediye xwe, derdikeve pêş di nav gelê de. Ji ber ku di xwandinê de jîr û bi fêhme, êdî zû bi pêş dikeve.

Meleyê Cizirî, bi wê zû pêşketine xwe rê, di demeke kin de xwe digihinê asteke mezine, di zanebûnê de. Bi vê yekê re, ku ew ji digihê wê qinyatê ku di hizir de mezin bûye, êdî dike ku xwe bigihinê zanistên dema xwe û bi wan re bide û bistêne. Ji ber vê yekê ji, êdî ew bîryara xwe dide ku ji Cizîre Botan derkeve û herê herêmên din yên Kurditanê. Di wê demê de, herêmên ku navê wan hen, Sêrt, Çemişgezeg, Amed, Xizan, Îdir, Heskîf û hwd. Ev der, tenê derne ji wan derên ku navê wan hene. Ew ji dixweze ku xwe bigihinê wanderan.

Di mala xwe de, Meleyê Cizirî birayê mezin e. Ji ber vê yekê ji, piştî ku bavê wî diçê li ser dilovaniya xwe êdî divêt ku ew werê dewsa wî. Lê ew vê yekê erê neke û birayê xwe yê ku ji xwe biçûktir didêne dewsa xwe û ji wir diçê. Êdî ew te wan herêmên Kuridstanê yên ku navê wan hene û di wan de zanist wan ji hene. Piştî ku ji Cizirê Botan derdikeve, êdî tê û li gelek deverên kurdistanê dimene û wanderên ku lê dimene de ji, li wanderan, di nav civatên wan de dimene û diaxivê û xwe dide naskirin. Piştî ku diçê gelek deveran, êdî tê û xwe digihinê Heskîfê.

Li wir wir ji li cem Şêx Hisên dimene. Demeke dirêj ji li cem wî dimene. Li wir meleyê Cizirî xwe digihinê asteke mezin. Piştre ku demekê li wir dimen, êdî piştre tê Amede, Li amede di wê demê de mele Taha heye. Mele Taha, bi zanebûn û alimtiye xwe rê mirovekî ku pir mezine û bizane ya. Meleyê Cizirî tê cem wî û li cem wî ji weke demekê dimene. Li wir ji xwe bi pêş dixe. Pir dixwene. Pir eşqa xwandina. Piştî ku demekê li wir dimenê piştre, êdî ku ew di zanebûne xwe de û di ilmê xwe de hê ji mezin dibe, êdî mele Taha qiyantê pê têne ku ew mirovekî ku alime, êdî wî dişene gundekî bi navê Sirba ku li wir seydetiyê bike û fêran bide faqayan. Ew ji ku mele Taha jê re vê yekê dibêje û dixweze, êdî ew ji bidilekî xweş dibêje erê û piştre rê digirê û diçê wir û li wir demeke dirêj dimene û seydetiyê dikê.

Piştre ku demekê li wir dimene, êdî piştre careke di tê Amede û li wir hinekî di ji li Civate mele Taha dimene û dirûnihê û piştre careke dî rêya xwe digirê û tê cem Şêx Hisên Heskîfê. Piştî ku tê wîr êdî li wir ji, wê carê ji demekê dimen. Piştre ku demeke dimen, piştre rêya xwe digirê û tê Cizîre Botan. Piştre ku carek dî tê Cizîre Botan êdî li wir bidest seydetiyê dikê. Meleyê Cizîrî, li herême botana hema bêja hemûkî digerihê û wanderan dibinê. Bi mirovên herêmê yên zanist rê hemûnkan rê dirûnihê û li wan dihisenê û xwe li wan dide hisandin. Bi vê yekê qadr û qiymetê wî hê mezintir dibe.

Meleyê Cizîrî, piştî ku vegerihê ji, careke dî derdikeve geran û li herêman digerihê. Lê êdî ne weke berê derdikeve geran. Êdî ew demên xwe bêhtir li Cizîre Botan bi fêrdayina faqayên xwe re dibuhurêne. Di wê demê de ji di nivîsene. Biqasî ku em zanin. Wî li ser gelek mijarên hizrî nivîsên mazin nivîsandina. Gelek ji wan nivîsên wî ne gahana roja ma. Lê gelek ji wan ji, yên ku gahana roja ma bidev gahana roja me. Haya dawiya umrê xwe li cizîre botan dimene. Li wir li Medresa Sor ji, demeke mezin seydetiyê dikê. Gelek faqa jê fêran digirin. Gelek faqayên wî ji, dibine zanistvanên mazina, piştre. Piştre heya ku digihê dilovaniya xwe li wir dimen. Piştre ku digihê dilovaniya xwe, wî ji wî cihê ku wî lê fêr didana faqayan û şîret li mirovan dikirin, na vaqatênin. Mezele wî li wî medrese sor têt çêkirin û ew li wir têt bicihkirin.

Hê ji, haya iro mezele wî li wire û haya iro ji dimene.

Pirtûkên Wî[biguherîne]

Helbest[biguherîne]

Ji dîwana melê me xezala jêrîn bijartiye. Heye ko di dîwana melê de jê spehîtir xezel hene. Lê me kêfa xwe ji ber gotina "Şebçiraxî şebî Kurdistan im" jê re anî:

Pir ji dîna te xerîb im xanim
Ji te ser ta bi qedem heyran im
Her bi can teşnelebî lehlan im
Dil di benda giriha zilfan im
Yûsifî cirhekeşî hicran im
Niqteyî daîreyî rindan im
Lew şebî daîre sergerdan im
Badenûşî qedehî hirman im
Bedel ateş ji ceger biryan im
Lew perîşan im û pir êşan im
Aşiqî nazik û mehbûban im
Tu mebîn bêser û bêsaman im
Gulî baxê iremî Bihtan im
Şebçiraxî şebî Kurdistan im
Çi tebîet beşer û insan im
Lilehil hemd çi alîşan im
Di riya yar li rêza san im
Lew di iqlîmî sixen xaqan im
Sibehî îd e û ez pê zanim
Ko bi kêra te seher qurban im
Xweş birîndarekî bêderman im
Carekê şefeq e rûhim can im
Ji Xwedê re veke benda beriye.
Dînbirê hurmisalê zeriyê
Nazikê nîşkerê sirperiyê.

— Melayê Cizîrî

Melayê Cizîrî li gutina navdaran[biguherîne]

Perçeyek ji meqele "Klasîkên me – an şahir û edîbên me ên kevin" ya Celadet Alî Bedirxan:

"Mela li cem hemî kurdmancan, nemaze li cem feqehan ewçend nas e ko ne hewce ye ez wesfê wî bidim. Mela şahirekî mitesewif e, dîwana wî di sala 1919 an de li Stenbolê ketiye çapê. Beriya wê li Petersbûrgê jî hati bû çap kirin. Min ji vê çapê nisxeyek li Şamê di taxa kurdmancan de dîtiye. Çapa Petersbûrgê çapeke lîtografîk e."

Melayê Jaba di heqê Melayê Cizîrî de dibêje:

"Şahirê diwê Melayê Cizerî ye. Eslê wî ji Cizîra Bohtan e. Navê wî Şêx Ehmed e. Di tarîxa pansed û çilî de di nêv Cizîrê de peyda bûye. Di wî wextî Mîr Îmadedîn li Cizîrê mîr bû û xweheke mîr hebû. Ev Şêx Ehmed li xweha mîr aşiq bûye. Xezeliyatine zehf gotiye û diwançeyek tertîb kiriye. Dîwana Melayê Cizerî dibêjin qewî dîwaneke misteleh e, û zehf li nik ekradan meqbûl e. Paşê, Mîr Îmadedîn ew şêx Ehmed ceribandiye ko aşiqê heqiqî ye û xweha xwe da ê. Şêx Ehmed qebûl ne kiriye. Ev şêx Ehmed jî di tarîxa pansed û pêncî û şeşê de merhûm bûye û di nêv Cizîrê de medfûn e, û ziyaretgaha xelkê ye."

Pêşangeha wêneyan[biguherîne]

Çavkanî[biguherîne]

  • Çapa Diwana Ciziri[1] ya latînî, ji aliyê Zeynelabidin Zinar û Emin N. ve hatiye kirin û di 1987an de li Stockholmê ji aliyê Roja Nû ve hatiye çapkirin. Ev çap 560 rûpel e.