Kurmancî

Ji Wîkîpediya, ensîklopediya azad.
(Ji Kurdiya bakur hate beralîkirin)
Jump to navigation Jump to search
Disambig grey.svg Ji bo wateyên din, li Kurmancî (cudakirin) binêre.
Kurmancî
Kurmancî, kurdî
Welatên lê tê axaftin  Tirkiye
 Îran
 Îraq
 Sûrî
 Ermenistan
 Gurcistan
 Rûsya
Herêm Kurdistan
Diyasporaya kurdan
Axiverên zimanê zikmakî 20-25 mîliyon[çavkanî pêwîst e]
Malbata zimanî Zimanên hind û ewropî
Şiklê kevn
Sîstema nivîsê Tîpên latînî, erebî û kîrîlî
Kodên zimanê
ISO 639-3 kmr
[[Wêne:|300px]]


Kurmancî an kurmanciya jorîn yek ji zaravayên zimanê kurdî ye, ku herî zêde tê bikaranîn, Ev diyalekta kurdî li herçar parçeyên Kurdistanê tê axaftin û piraniya kurdan (75-80%)[çavkanî pêwîst e] jî bi kurmancî dipeyvin. Ev diyalkte li her çar parçeyên Kurdistanê heye, gellek kes li Rojhilatê Kurdistanê ji kurmancî re dibêjin şikakî û li Başurê Kurdistanê jî jê re dibêjin badînî. Lê her sê nav yek tişt in û ferq tune ye.

Bi rengekî dinê jî, em dikarin bêjin ji ber ku piraniya cografiya kurdan ji zaravayê kurmancî pêk tê, bi heman reng jî kurmancî bandoreke mezin heye li ser hemu kurdan û piraniya edeb u dîroka kurdî jî bi vê diyalêktê hatiye nivîsîn.

Etîmolojî[biguherîne]

Kurmancî[1][2] = kur + man + cî. Wekî tê zanîn di dema Romayê da, gelê kurd [çavkanî pêwîst e] xeribî bûyî. Lê herkes neçûye xeribiyê, ji ber ku daxwaza gelê kurd bû "ev axên me ne, em neherrin" [çavkanî pêwîst e].

1. Peyva kur kurd e, lê em baş dizanin ku diroka peyva kur gelek kevn e ji ber ku 3000 salan berê zayînê ev peyv hebû. Bi zimanê sûmeran em dibêjin kur ji bona "welat, çiya, erd" [3]. Bi zimanê baskî ji bo "welat" em dibêjin herri [4], û ji bo "erd" em dibêjin lur [5][6] (bi ermenî çiya = lêr[7]). Bi zimanê ermenî ji bo "erd" em dibêjin երկիր (êrkir)[8]. Herwiha ji bo "kevir, kersaxê tîk/şefil" em jî dibêjin bi proto-kartvelî [9] ḳarḳar. Ji bo "perçayê axê/çamûr", bi proto-kartveli, bi gurcî û bi lazî em li peyva ḳord [10] dibînin.

2. Peyva man [11] bi kurdî ye û maneya wî wek bi avestayî [12] e "ji cihekî neçûn, li cihekî sekinîn, li cihekî rawestîn". Herweha bi latînî ji bo man em dibêjin manere [13][14]. Bi ermenî em dibêjin mnal [15] û bi îngilîzî remain. Yanî diroka peyva man pirr kevn e. Herwiha bi zimanên proto-kartvelî em dibêjin men [16] ji bo "baregeh/jîngeh/rûniştgeh/xane".

3.Peyva [17] "cih, erd" e. Lewra peyva kurmancî tê wateya "kurd kî li cihê xwe man". Yanî kurmancên ku neçûne xeribiyê. Lê dimilî (daylam [18]) çûne xeribiyê û li gora rapora "MtDNA and Y-chromosome Variation in Kurdish Groups" [19] dimilî ducar hatin erdên xwe li bakurê Kurdistanê. Herweha li gora vê raporê DNA'ya kurmanc û zazayan heman/wek in.

Edebiyata herî pêşî[biguherîne]

Pirtûkên pîroz ên êzdiyan[biguherîne]

Cilwe[çavkanî pêwîst e] û Mishefa Reş kevintirîn pertûkên ewên bi kurmancî hatine nivîsandin[çavkanî pêwîst e].

Şerefxanê Bedlîsî[biguherîne]

Şerefxanê Bedlîsî yekem dîlok nivîsê kurd bu, bo yekmîn car li sala 1597an Şerefname nivîsandî ye, ko tê da behsa cografî û dîloka kurdan dike.

Eliyê Herîrî[biguherîne]

Eliyê Herîrî yekemîn kes bûye ko helbesta kurdî nivîsandî jiyan û mirine wî dikeve di navbera salên 1009-1079an de.

Ehmedê Xanî[biguherîne]

Ehemedê Xanî yekemîn helbestavan bû ku di helbestên xwe de li ser hesta kurdayetiyê û yekîtiya kurdan nivîsandiye, ji ber ku hemû helbestvanên berî wî kesî li ser netewatiyê nenivîsandiye, helebistvanên kurdan yên berî Xanî bi tinê behsa dîn û evînê kirin di helbestên xwe de, jiyan û mirna Xanî dikeve sala 1650-1707an[çavkanî pêwîst e].

Erebê Şemo[biguherîne]

Erebê Şemo nivîskarekî kurd bû û weke bavê romana kurdî tê binavkirin. Yekemîn romana kurdî ya ku bi kurdî hatiye weşandin, Şivanê Kurmanca nivîsiye. Erebê Şemo ji malbatek şêxên êzîdiya bû.

Dastanên herî peşî[biguherîne]

Mem û Zînê Ehmedê Xanî, Xec û Siyemend û Derwêşê Ebdî û Zembîlfiroş, ji wan dastanên kevin ên kurdî û kurmancî ne.

Navgînên ragîhandinê[biguherîne]

Med TV[biguherîne]

Med TV yekemîn kanala televîzyonê ya kurdî û kurmancî bû, ko li sala 1995an hatiye damzirandin, ji bilî kurmancî Med TV bi zaravayên din ên kurdî jî bexiş dikir wek zazakî û soranî u kalholî, herwisa yekemîn Radyoya kurdî ya kurmancî jî pişî Radyoya Êrîvanê bû.

Wîkîpediya Kurdî[biguherîne]

Stranên herî pêşî, stranên kevin û folklorî[biguherîne]

Stranên folklorî bandoreke mezin hebûye li ser kurmancî û zaravayên di yên kurdî jî, bigire bandora xwe li ser stranên gelên din jî kiriye, wek ermen û tirk û faris û aşûriyan.

Belavbûna kurmancî[biguherîne]

Di roja me de kurmancî di gelek welat û axan de ji alî gelê Kurd ve tê axaftin. Belavbûyîna zarava, ji gola Urmiye dest pê dike, heta bajarên Şino sînorên Îran û Îraqê Helgurd, Rewandiz, Zeyî, Behdînan, Qers, Erzirom, Mûş, Bedlîs, sînorê Sêrtê Kozluk, Farqîn, Pasûr, Licê, Bismil, Amed, Erxenî, Çiyayê Qerej, Sêwreg, Semsûr, Meledî, Gurgum, herêma Hetayê Kirikhan û herêma Helebê Afrîn, ji herêma Dêrsimê li Pertekê, Mazgirt, bakurê Xarpêtê, Kanîreşa ku herêma Çepexçûrê (Çewlîg) ye û li gelek herêmên Sêwazê ev zarava tê bikaranîn.

Devokên kurmancî[biguherîne]

Kurmanciya rojhilat[biguherîne]

  • Botanî, serhedkî, torî, şîkakî, behdînî, qerejdaxî, wanî, hekarî

Kurmanciya navîn[biguherîne]

Amedî, şengalî, mêrdînî, batmanî, tatwanî, mûşî, bingolî, erzîromî, laçînî li Kurdistana Sor. Ardahan û Qers dikevin rojhilatê zimanê kurmancî li hema wek navndiye jî diaxivin

Kurmanciya rojava[biguherîne]

  • Dersimkî, kurmanciya Dêrsimî
  • Şaddilî, sînemilî, kurmanckî
  • Reşoyî (li Anatolya Navîn)
  • Şêxbizinî, sêwasî
  • Meletî, entebî, efrînkî, kobankî
  • Urfî, kurmanciya Anatolyayê

[20][çavkanî pêwîst e]

Kurmanciya Xoresan û Deylaman[biguherîne]

  • Ameranlûyî, qoçanî
  • Bocnûrdî, canbegî, modanlûyî
  • Kelûn Abdû (li Farsê)[21]

Dengnasiya kurmancî[biguherîne]

Tîpên dengdar[biguherîne]

Dengên vokal ên kurdî
Pêş Navend Paş
Nêzik 'i'
î
'ʉ'
u
'u'
û
Nîvek 'e'
ê
'ɪ̈'
i
'o'
o
Vebûyî 'æ'
e
'a'
a
 

Tîpên bêdeng[biguherîne]

Dengên konsonant ên Kurdî
Lêvî Diranî Pidûyî Arikî Zimanokî Hefikî Gewriyî
Pozî m n ŋ
Teqînok Bêdeng p t t͡ʃ k q
Dengdar b d d͡ʒ g
Bêhndar t͡ʃʰ
Arînok Bêdeng f s ʃ x ħ h
Dengdar v z ʒ ɣ ʕ
Nêzok w l j
Wîçînok r
Civînok ɾ

Bide ber[biguherîne]

Çavkanî[biguherîne]

  1. http://www.ezdixandi.com/forum/48-1146-1 ( Li ser maplea Yezidiyan. Li gora dîroknas "MICHAIL FAROE " peyva kur-d-man-cî = ciya-man-cih e)
  2. http://www.blueglobetranslations.com/about-kurdish-kurmanji-language.html ( li gora malpera blue globe translations, kurmancî= kurd+man+cî)
  3. http://psd.museum.upenn.edu/epsd/epsd/e3180.html (li ser ferhenga sûmerî-îngilîzî peyva kur bi 5000 salî ye)
  4. http://www1.euskadi.net/morris/resultado.asp (ji bo welat bi baskî em dibêjin "herri" = kur)
  5. http://translate.google.com/?hl=fr#eu%7Cen%7Clur
  6. http://projetbabel.org/basque/dictionnaire.php?q=terre&c=fra
  7. http://www.dictionaric.com/dicoarmenien/dicoarmenien.php?rech=montagne&rech1=&bmit=Search+%3A+Use+only+small+letters+!
  8. http://www.dictionaric.com/dicoarmenien/dicoarmenien.php?rech = terre
  9. http://starling.rinet.ru/cgi-bin/response.cgi?single=1&basename=/data/nostr/nostret&text_number=+635&root=config
  10. http://starling.rinet.ru/cgi-bin/response.cgi?root=config&morpho=0&basename=\data\kart\kartet&first=581
  11. http://legerin.ferheng.org/?lang=kurd2turk&pg=search&s=man
  12. http://starling.rinet.ru/cgi-bin/response.cgi?single=1&basename=/data/nostr/nostret&text_number=+561&root=config
  13. http://translate.google.com/?hl=fr#en%7Cla%7Cstay
  14. http://www.latin-dictionary.net/q/latin/manere.html
  15. http://www.dictionaric.com/dicoarmenien/dicoarmenien.php?rech=rester&rech1=&bmit=Search+%3A+Use+only+small+letters+!
  16. http://starling.rinet.ru/cgi-bin/response.cgi?root=config&morpho=0&basename=\data\kart\kartet&first=701
  17. http://legerin.ferheng.org/?lang=kurd2turk&pg=search&s=yer
  18. http://www.iranicaonline.org/articles/deylamites
  19. http://www.zazaki.org/files/Kurds.pdf
  20. Izady, M.R.: The Kurds, Washington 1992???
  21. Mann, O.: Kurdische Mundarten der Kälun-Abdû, IN: Kurdisch-Persische Forschungen II.1: Die Tajik-Mundarten der Provinz Fars.