Ebû Henîfe Dînewerî

Ji Wîkîpediya, ensîklopediya azad.
(Ji Ebû Hanîfe Dînewerî hate beralîkirin)
Here cem: navîgasyon, lêgerîn
Dînewerî
Navê rastî Ehmed bin Dawid el-Dînewerî

أبو حنيفة أحمد بن داود الدِينَوَرِي

Bernavk Dînewerî
Zayîn 815
Kirmaşan
Mirin 24 Tîrmeh 896, (80-81 Salî)
Dînewer
Herêm Rojhilata Kurdistanê
Hemwelatî  Kurdistan
Eslê xwe Kurd
Dîn Îslam
Bav Dawid
Çax Serdema Zêrîn a Îslamê

[Sedsala 9'an]

Pîşe Dîrok, Astronomî, Erdnîgarî, Botanîk, Matematîk û Lajwerd
Bandor Zanist, Mehrdad Izady, Ebdurehman Sûfî, Bruno Silberberg

Ebû Henîfe Dînewerî an jî tenê Dînewerî (z. 815 Kirmaşan - m. 24'ê Tîrmehê 896 Dînewer) Dîroknas, astronom, erdnîgarînas, matematîkzan û riweknasekî kurd bû.[1]

Jînenîgarî[biguherîne]

Dînewerî di sala 815'an an jî 820'an de li Rojhilata Kurdistanê li bajarê Kirmaşanê ji dayik bûye, Navê bavê wî Dawid e û Navê kalikê wî jî Wenand e. Wenand bixwe li ser dinê Zerdeştîtiyê bû piştî belavbûna Îslamê bûye misilman.

Dînewerî hevotina xweya astronomî, matematîk û mekanîkê li bajarê Îsfehanê girtiye, hevotina xweya fîlolojî û helbestiyê ji li bajarê Besreyê girtiye. Ew bernavê xwe cihê ku lê ji dayîkbûye ji Herêma Dînewerê digre.[2] Di Serdema Zêrîn a Îslamê de gelek pirtûk li ser zanist û dîrokê nivîsandiye.[3][4]

Dînewerî zanistvanekî pirralî ye, ne tênê li ser qadekê du qadan di gelek qadan de çixir kolaye û rê daye pêş zanyarên dû xwe. di warê riweknasiyê (botanîk) de, di warê zoolojiyê de, di warê zimannasiyê (fîlolojî) de, di warê mentiqê de, di warê dîrokê de, di warê erdnîgariyê de, di warê astronomiyê de, di warê meteorolojiyê de, di warê matematîk û mekanîkê de berhem nivîsîne û van berhemên wî ji alî zanyarên mezin ên dû wî weka çavkaniyên herî bi bawerî hatine bikarhanîn. Di heman demê de avakarê îlmê qethiyetê ye. Di nava ereban de weka "Bavê riweknasiyê" hatiye bi navkirin. Ji ber ku bi pirralîbûna xwe bala gelek zanyarên biyanî kişandiye, gelek zanyarên biyanî li ser lêkolîn kirine. li Ewrûpayê weka di derdora zanistî de weka “Dehayê Kurd” tê naskirin.

Dînewerî bûye ji zanyarên yekemîn ku li ser dîrok û antroplojiya kurdan lêkolîn kiriye û pirtûkeke bi navê "Ensab el-Ekrad" (Mezinên Kurdan) nîvîsandiye. Di vê berhema xwe de ji dîrokên kevnar heya roja xwe bav û kalên kurdan girtiye dest. dîsa di dîrokê de yekem car wî xerîtaya Kurdistanê xêz kiriye. navê Kurdistanê di xeriteya xwe de bikarhaniye.[5]

Pirtûka wî a herî bi nav û deng "Kîtab el-Nebat" (Pirtûka Giha) û pirtûga Ensab el-Ekrad e[6].

Gotinên ji bo Dînewerî[biguherîne]

Berhemên Dînewerî bala gelek lêkolîneran kişandiye. Der barê Dînewerî de ji zanyarên dema me çend nirxandin jî wisa ne:

Mehrdad Izady dibêje;

Mîna gelek kesên di dema wî de jiyan Ebû Henîfe Dînewerî jî ne kesayetekî bi demekê an bi komekê bisînor e. Berovajî kesayeteke hemû deman û cîhanî ye. Dema berhemên wî tên lêkolînkirin yekser tê dîtin ku Ebû Henîfe Dînewerî bi nerîna kurdekî mijaran digire dest. Lewma jî berhemên wî yên destpêkê der barê reh û kokên kurdan de ne.

Bruno Silberberg (Lêkolînerê Alman) jî dibêje;

Piştî lêkolînên hezar salî, bêhtir ji pirtûkên Dioscorides û Theophraste yên Grêkan sûd dihate wergirtin. Lê di vê mijarê de berhema Dînewerî ji aliyê agahî û naverokê ve berfirehtir e. Dînewerî ne tenê aliyê nebatan yên xuya dike, aliyê wan yên tibî, xwarinê û hemû taybetmendiyên din tarîf dike. Hemûyan tasnîf dike û şert û mercên lê şîn dibin û digihin tarîf dike. Berhema Dînewerî ji berhemên Dioscorides û Theophraste yên yewnan ku wan jî li ser netaban nivîsaniye berfinehtir e.

Berhemên wî[biguherîne]

Berhemên li ser zanista matematîk û xwezayiyê

  • Kitab el-Cebr we'l-muqabele ("Pirtûka Cebîrê")
  • Kîtab el-Nebat ("Pirtûka Giha")
  • Kitab el-Kusûf ("Girtina Berê Rojê")
  • Kîtab el-redd ela reşad el-îsfexanî ("Pirtûka Pûçkirina çavdêriyên Astronomî yên El-Îsfahanî")
  • Kitab el-Hisab ("Pirtûka Hesab")
  • Kitab'ul-Bahsi fî Hisab îl-Hind (Analiza Aritmatika Hindistanê")
  • Kitab'ul-Cem wet-Tefrîk ("Pirtûka Aritmetikê")
  • Kitab'ul-qible we'z-Zewal ("Pirtûka Pozîzyona Stêrkan")
  • Kitab'ul-Enwa ("Rewşa Hewayê")
  • İslah'ul-Mantiq ("Islahbûna Vacê")

Berhemên li ser zanista civakî

  • Ensab el-Ekrad ("Mezinên Kurdan)
  • Ahbar'ut-Tiwal ("Tevahîya Dîrokê")
  • Kitab el-Kebîr ("Di Dîrokêde Pirtûga Mezin")
  • Kitab el-Fusaha ("Pirtûga Retorikê")
  • Kitab'ul-Buldan ("Pirtûga Erdnîgarî")
  • Kitab eş-Şîr we'ş-Şu'ara ("Pirtûga Helbest û Helbestvanan").

Dînewerî tevê van berheman 13 cîld jî tefsîra quranê nivîsiye.

Çavkanî[biguherîne]

  1. Ludwig W. Adameck, Historical Dictionary of Islam, 2009, ISBN 0-8108-6161-5.
  2. http://www.muslimheritage.com/article/al-dinawari-advances-botany
  3. http://www.kurdistanica.com/?q=node/81
  4. http://www.haberdiyarbakir.com/dinaweri-16912h/
  5. http://diroknas.hawarnet.net/2012/08/ebu-hanife-dineweri-zanyare-heri-mezin.html?m=1
  6. Mehrdad Izady, Kurd r.136