Dînewerî

Ji Wîkîpediya, ensîklopediya azad.
(Ji Ebû Hanîfe Dînewerî hate beralîkirin)
Here cem: navîgasyon, lêgerîn
Dînewerî
Navê rastî Ebû Henîfe Ehmed bin Dawid Dînewerî

أبو حنيفة أحمد بن داود الدِينَوَرِي

Bernavk Dînewerî (Ehmedê Dînewerî)
Bûyîn 820
Kirmaşan
Mirin 24 Tîrmeh 896, (75-80 Salî)
Dînewer
Herêm Rojhilata Kurdistanê
Hemwelatî  Kurdistan
Esil  Kurd
Dîn Îslam
Bav Dawid
Serdem Serdema Zêrîn a Îslamê

[Sedsala 9'an]

Pîşe Dîrok, Astronomî, Erdnîgarî, Botanîk, Matematîk û Lajwerd
Bandorker Zanist, Mehrdad Izady, Ebdurehman Sûfî

Dînewerî an jî Ebû Henîfe Dînewerî (b. 820 Kirmaşan - m. 24'ê Tîrmehê 896 Dînewer) riweknas, astronom, erdnas, matematîkzan û dîroknasê kurd yê sedsala 9an e.[1]

Jînenîgarî[biguherîne]

Dînewerî di sala 815'an an jî 820'an de li Rojhilata Kurdistanê li bajarê Kirmaşanê ji dayik bûye, Navê wî yê rastî Ehmed e, Bernavka wî Ebû Henîfe ye, Navê bavê wî Dawid e û Navê kalikê wî jî Wenand e. Wenand bixwe li ser dinê Zerdeştîtiyê bû piştî belavbûna îslamê bûye misilman.

Dînewerî perwerdehiya xweya astronomî, matematîk û mekanîkê li bajarê Îsfehanê girtiye, perwerdehiya xweya fîlolojî û helbestiyê ji li bajarê Besreyê girtiye. Ew bernavê xwe cihê ku lê ji dayîkbûye ji Herêma Dînewerê digre.[2] Di Serdema Zêrîn a Îslamê de gelek pirtûk li ser zanist û dîrokê nivîsandiye.[3]

Dînewerî zanistvanekî pirralî ye, ne tênê li ser qadekê du qadan di gelek qadan de çixir kolaye û rê daye pêş zanyarên dû xwe. di warê riweknasiyê (botanîk) de, di warê zoolojiyê de, di warê zimannasiyê (fîlolojî) de, di warê mentiqê de, di warê dîrokê de, di warê erdnîgariyê de, di warê astronomiyê de, di warê meteorolojiyê de, di warê matematîk û mekanîkê de berhem nivîsîne û van berhemên wî ji alî zanyarên mezin ên dû wî weka çavkaniyên herî bi bawerî hatine bikarhanîn. Di heman demê de avakarê îlmê qethiyetê ye. Di nava ereban de weka "Bavê riweknasiyê" hatiye bi navkirin. Ji ber ku bi pirralîbûna xwe bala gelek zanyarên biyanî kişandiye, gelek zanyarên biyanî li ser lêkolîn kirine. li Ewrûpayê weka di derdora zanistî de weka “Dehayê Kurd” tê naskirin.[4]

Dînewerî bûye ji zanyarên yekemîn ku li ser dîrok û antroplojiya kurdan lêkolîn kiriye û pirtûkeke bi navê "Ensab el-Ekrad" (Mezinên Kurdan) nîvîsandiye. Di vê berhema xwe de ji dîrokên kevnar heya roja xwe bav û kalên kurdan girtiye dest. dîsa di dîrokê de yekem car wî xerîtaya Kurdistanê xêz kiriye. navê Kurdistanê di xeriteya xwe de bikarhaniye.[5]

Pirtûka wî a herî bi nav û deng "Kîtab el-Nebat" (Pirtûka Giha) û pirtûka Ensab el-Ekrad e.[6]

Gotinên ji bo Dînewerî[biguherîne]

Berhemên Dînewerî bala gelek lêkolîneran kişandiye. Der barê Dînewerî de ji zanyarên dema me çend nirxandin jî wisa ne:

Mehrdad Izady dibêje;

Mîna gelek kesên di dema wî de jiyan Ebû Henîfe Dînewerî jî ne kesayetekî bi demekê an bi komekê bisînor e. Berovajî kesayeteke hemû deman û cîhanî ye. Dema berhemên wî tên lêkolînkirin yekser tê dîtin ku Ebû Henîfe Dînewerî bi nerîna kurdekî mijaran digire dest. Lewma jî berhemên wî yên destpêkê der barê reh û kokên kurdan de ne.[7]

Bruno Silberberg (Lêkolînerê Alman) jî dibêje;

Piştî lêkolînên hezar salî, bêhtir ji pirtûkên Dioscorides û Theophraste yên Grêkan sûd dihate wergirtin. Lê di vê mijarê de berhema Dînewerî ji aliyê agahî û naverokê ve berfirehtir e. Dînewerî ne tenê aliyê nebatan yên xuya dike, aliyê wan yên tibî, xwarinê û hemû taybetmendiyên din tarîf dike. Hemûyan tasnîf dike û şert û mercên lê şîn dibin û digihin tarîf dike. Berhema Dînewerî ji berhemên Dioscorides û Theophraste yên yewnan ku wan jî li ser netaban nivîsaniye berfinehtir e.

Berhemên wî[biguherîne]

Berhemên li ser zanista matematîk û xwezayiyê

  • Kitab el-Cebr we'l-muqabele ("Pirtûka Cebîrê")
  • Kîtab el-Nebat ("Pirtûka Giha")
  • Kitab el-Kusûf ("Girtina Berê Rojê")
  • Kîtab el-redd ela reşad el-îsfexanî ("Pirtûka Pûçkirina çavdêriyên Astronomî yên El-Îsfahanî")
  • Kitab el-Hisab ("Pirtûka Hesab")
  • Kitab'ul-Bahsi fî Hisab îl-Hind ("Analiza Aritmatika Hindistanê")
  • Kitab'ul-Cem wet-Tefrîk ("Pirtûka Aritmetikê")
  • Kitab'ul qible wez-zewal ("Pirtûka Pozîzyona Stêrkan")
  • Kitab'ul Enwa ("Rewşa Hewayê")
  • İslah'ul Mantiq ("Îslahbûna Vacê")

Berhemên li ser zanista civakî

  • Ensab el-Ekrad ("Jêdera Kurdan'')
  • Ahbar'ut-Tiwal ("Tevahiya Dîrokê")
  • Kitab el-Kebîr ("Di Dîrokê de Pirtûga Mezin")
  • Kitab el-Fusaha ("Pirtûka Retorikê")
  • Kitab'ul-Buldan ("Pirtûka Erdnîgarî")
  • Kitab eş-Şîr we'ş-Şu'ara ("Pirtûka Helbest û Helbestvanan").

Dînewerî tevê van berheman 13 cîld jî tefsîra Quranê nivîsiye.

Çavkanî[biguherîne]

  1. Mehrdad Izady, Kurd r.136, ISBN 9789756876404
  2. http://www.muslimheritage.com/article/al-dinawari-advances-botany
  3. http://www.haberdiyarbakir.com/dinaweri-16912h/
  4. http://www.kurdistanica.com/?q=node/81
  5. http://www.kürtler.com/2015/11/kurt-bilim-adami-el-dinaveri-kimdir-hayati-eserleri.html?m=1#
  6. Gemal Arzu, İslamin Dünü - Bugünü, Hareket Yayinlari-1975 r. 245
  7. http://diyarname.com/news.php?Idx=2471