Tirkiye

Ji Wîkîpediya, ensîklopediya azad.
(Ji Tirkiyê hat beralîkirin)
Jump to navigation Jump to search
Türkiye
Türkiye Cumhuriyeti
Komara Tirkiyeyê
Alaya Tirkan
(Ala)
Gotina netewî:
Egemenlik, kayıtsız şartsız Milletindir[1]
(Serdestî bêqeyd û bêşert a gel e)
Sirûda netewî: İstiklal Marşı
Sirûda Îstiqlalê
Turkey (orthographic projection).svg
Zimanên fermî Tirkî


Zimanên nefermî Abazayî, abxazî, adigeyî, erebî, albanî, avarî, azerbaycanî, bosnî, pomakî, romanî, ermanî, gurcî, hamşenî, hertevînî, kabardinî, qazaxî, qirgizî, tatariya Qirimê, zimanê kurdî, spaniya cihûyan (ladîno), lazî, osetî, ûzbêkî, pontî - yewnaniya Trabzonê, yewnanî, suryanî, tirkmanî, uygurî [çavkanî hewce ye]
Paytext Enqere
39°55′Bk 32°50′Rh / 39.917°Bk 32.833°Rh / 39.917; 32.833
Bajarê mezin Stembol
Sîstema siyasî Komar
 - Serokkomar
 - Cîgirê Serokê
Recep Tayyip Erdoğan
Fuat Oktay
Rûerd
 - Giştî
 - Av (%)

783.562 km2
1.3
Gelhe
 - Giştî ([[2020])
 - Berbelavî

83.614.362[2] kes
102 kes/km2
Serxwebûn 29ê çiriya pêşîn a 1923
Dirav Türk Lirası (Lîraya Tirkî)
Dem UTC+2
Nîşana înternetê .tr
Koda telefonê +90
Turkey map ku.svg

Tirkiye, Turkiya an jî Komara Tirkiyeyê (navê fermî bi tirkî: Türkiye Cumhuriyeti) welatekî Ewropayî-Asyayî ye ku li nîvgizirta Anatoliyayê li başûrê rohavaya Asyayê heta nîvgizirta Balkanê li başûrê rojhilata Ewropayê dikeve ye.

Tixûbên Tirkiyeyê bi heşt welatan re hene: Bulgaristan li bakurê rojavayê, Yewnanistan li rojavayê, Gurcistan li bakurê rojhilatê, Ermenistan, Îran û Komara Azerbaycanê li rojhilatê, Iraq û Sûriye li başûrê rojhilat û başûrê wê dikevin. Ew bi Deryaya Navîn li başûrê, Deryaya Egeyî li rojavayê û Deryaya Reş li bakurê tê dorpêç kirin. Deryaya Marmara jî li navbera xakên Tirkiyeyê dikeve. Ev derya wekî sînorê parzemîna Ewropayê û Asyayê tê hesibandin û bi vî awayî Tirkiyê welatekê du-parzemînî ye.

Etîmolojî[biguherîne | çavkaniyê biguherîne]

Xanedaniya tirkan a ewil mavîna salên 552-744 li herêma Asyaya Navendî û Çînê bi navê xanedaniya Goktirkan (bi tirkî: Göktürk Kağanlığı) hatiye damezirandin. Navê "Türk" bi şeklê ku hiro tê bakaranîn cara yekem li ser nivîskek a di heyna Göktürkan de derbas dibe. Çîniyan di wê serdemê de navê tirkan wek Tūjué bikartînin. Dîroknas İlber Ortaylı li nivêsarekî xwe de diyar dike ku bazirgan û dîplomatên Cenevîzî û Venedîkî di sedsala 12em de Tirkiye wek Turchia û Turkmenia şayesandine. Ji bilî vê navê Tirkiye cara pêşîn di sala 1190î de di çavkaniyek nivêskî de, di weqayînameya Seferên Xaçperestan derbas dibe.[çavkanî hewce ye] Abdulhaluk Çay diyar dike ku şayesandinê Turchia kevntir e û tebîrê Turchia cara pêşîn di sedsala 6em de di çavkaniyên Bîzansê de tê rast lê hatin û dibêje "Va tebîra di sedsalên 9em û 10em de seî qada ku di mavîna çemê Volgayê heta Ewrûpaya Navendî de dimîne hatiye bikaranîn."[çavkanî hewce ye] Hew diyar dike ku va bikaranîna di herêma Qefqazyayê seî Kaẍantiya Hazar wek Tirkiyeya Rojhilat, seî dûgela macar bi aliyê Xanedaniya Arpadê hatiye damezirandin jî bi şeklê Tirkiyeya Rohava bûye û heman tebîr ji sedsala 12em pê ve seî Anadolyayê hatiye bikaranîn. Di dîrokê de di sedsalên 13em û 14em de Memlûkên Misrê jî navê Tirkiye bikaranîne: "ed-devlet üt Türkiya" (1250-1387)[çavkanî hewce ye] Di Dewleta Osmanî de heta sedsala 19'emîn de navê Tirkiye nedihat bikaranîn; Navên Devlet-i Âliyye (bixwîne: Dewlet-î Alîyye), Devlet-i Osmaniye (bixwîne: Dewlet-î Osmanîye), Memalik-i Şahane (bixwîne: Memalîk-î Şahane), Diyar-ı Rum (bixwîne: Dîyar-i Rum) hatin bikaranîn. Lê tê zanîn ku li derveyî welêt car caran li şûna Împeratoriya Osmanî navê Tirkiye hatiye bakaranîn. Xerîteyên ku di wê heynê de bi zimanên biyanî hatine çêkirin vî rewşê diyar dikin. Paşînga nav Jön Türkan şûna Osmaniye (bixwîne: Osmanîye) navên mîna Türkistan (bixwîne: Tûrkîstan), Türkeli (bixwîne: Tûrkelî), Türkili (bixwîne: Tûrkîlî) hatine pêşniyaz kirin lê ji ber ku di Asyaya Navendî de herêmekê bi navê Türkistan heye ew yek nehatiye pejirandin. Di makezagonê de (1921) navê "Türkiye" hatiye nivêsandin û bi îlankirina komarê di sala 1923î de navê dewletê wek Türkiye Cumhuriyeti (bi kurdî: Komara Tirkiyeyê) misoger bû.

Dîrok[biguherîne | çavkaniyê biguherîne]

Searchtool.svg Gotara bingehîn: Împeratoriya Osmanî

Berî avabûnê[biguherîne | çavkaniyê biguherîne]

Searchtool.svg Gotara bingehîn: Serhildana Qoçgiriyê

Komara Tirkiyeyê li ser axa bermayiyên Osmaniyan hate damezrandin. Mîraseke mezin ya dîrokî, leşkerî, bûrokratî ji Împeratoriya Osmaniyan wergirt. Dewleta Osmaniyan piştî şerê cîhanî yê yekem ji aliyê gelek dewletên ewropayî ve hat dagirkirin. Gelek herêmên tirknişîn ketin bindestê wan dewletan.

Îlankirina Komara Tirkiyeyê (29 çiriya pêşîn 1923)[biguherîne | çavkaniyê biguherîne]

Serdema yek partî (1923-1945)[biguherîne | çavkaniyê biguherîne]

Di vê serdemê de tenê bi navên xwe yên guhertî Partiya Komara Gel hebû, partî û rêxistinên din hatibûn qedexekirin. Her çend li sala 1930ê Firkaya Serbest hatibe ava kirin jî, di heman salê de ji aliyê partiya desthilat hate girtin. Di vê serdemê de esasen Mustafa Kemal Atatürk û hevrêyên wî li ser avakirin û modernîzekirina dewletê ve mijûl bûn.

Serokkomar Mistefa Kemal Atatürk (29 çiriya pêşîn 1923-10 çiriya paşîn 1938)[biguherîne | çavkaniyê biguherîne]

Searchtool.svg Gotara bingehîn: Serhildana Dêrsimê
Hikûmeta yekem (30 çiriya pêşîn 1923-6 çiriya paşîn 1924)[biguherîne | çavkaniyê biguherîne]

Piştî hilbijartina Mustafa Kemal Atatürk bo postê serokkomariyê, hikûmeta yekem ya Tirkiyeyê jî hate avakirin. Ev erk ji İsmet İnönü re hate dayîn û bi partiya xwe Fırkaya Gel hikûmeta xwe ava kir.

Hikûmeta duyem (6 adar 1924-22 çiriya paşîn 1924)[biguherîne | çavkaniyê biguherîne]

Ji ber hindek sedeman hikûmeta yekem hate betalkirin û wekî hikûmeta yekem ji aliyê İsmet İnönü ve hikûmeta duyem bi rêya Firkaya Gel hate avakirin.

Hikûmeta sêyem (22 çiriya paşîn 1924-3 adar 1925)[biguherîne | çavkaniyê biguherîne]

Ev hikûmet ji aliyê Ali Fethi Okyar ve û bi rêya kadroyên Firkaya Komara Gel hate avakirin

Hikûmeta çarem (3 adar 1925-1 çiriya paşîn 1927)[biguherîne | çavkaniyê biguherîne]

Ev hikûmet ji aliyê İsmet İnönü ve û bi rêya kadroyên Firkaya Komara Gel hate avakirin.

Hikûmeta pêncem (1 çiriya paşîn 1927-27 îlon 1930)[biguherîne | çavkaniyê biguherîne]

Ev hikûmet ji aliyê İsmet İnönü ve û bi rêya kadroyên Firkaya Komara Gel hate avakirin.

Hikûmeta şeşem (27 îlon 1930-4 gulan 1931)[biguherîne | çavkaniyê biguherîne]

Ev hikûmet ji aliyê İsmet İnönü ve û bi rêya kadroyên Firkaya Komara Gel hate avakirin.

Hikûmeta heftem (4 gulan 1931-1 adar 1935)[biguherîne | çavkaniyê biguherîne]

Ev hikûmet ji aliyê İsmet İnönü ve û bi rêya kadroyên Firkaya Komara Gel hate avakirin.

Hikûmeta heştem (1 adar 1935-25 çiriya pêşîn 1937)[biguherîne | çavkaniyê biguherîne]

Ev hikûmet ji aliyê İsmet İnönü ve û bi rêya kadroyên Partiya Komara Gel hate avakirin.

Hikûmeta nehem (25 çiriya pêşîn 1937-11 çiriya paşîn 1938)[biguherîne | çavkaniyê biguherîne]

Ev hikûmet ji aliyê Mahmut Celal Bayar û bi rêya kadroyên Partiya Komara Gel ve hate avakirin.

Serokkomar İsmet İnönü (11 çiriya paşîn 1938-22 gulan 1950)[biguherîne | çavkaniyê biguherîne]

Piştî mirina Mustafa Kemal Atatürk, hevrêyê wî İsmet İnönü bû serokkomarê nû yê Tirkiyeyê. Heta piştî şerê cîhanî yê yekem jî ma li ser postê xwe.

Hikûmeta dehem (11 çiriya paşîn 1938-25 kanûna paşîn 1939)[biguherîne | çavkaniyê biguherîne]

Ev hikûmet ji aliyê Mahmut Celal Bayar ve û bi rêya kadroyên Partiya Komara Gel hate avakirin

Hikûmeta yanzdem (25 kanûna paşîn 1939-3 nîsan 1939)[biguherîne | çavkaniyê biguherîne]

Ev hikûmet ji aliyê Refik Saydam ve û bi rêya kadroyên Partiya Komara Gel hate avakirin

Hikûmeta danzdem (3 nîsan 1939-8 tîrmeh 1942)[biguherîne | çavkaniyê biguherîne]

Ev hikûmet ji aliyê Refik Saydam ve û bi rêya kadroyên Partiya Komara Gel hate avakirin

Hikûmeta sêzdehem (8 tîrmeh 1942-9 adar 1943)[biguherîne | çavkaniyê biguherîne]

Ev hikûmet ji aliyê Şükrü Saraçoğlu ve û bi rêya kadroyên Partiya Komara Gel hate avakirin

Hikûmeta çardehem (9 adar 1943-7 tebaxa 1946)[biguherîne | çavkaniyê biguherîne]

Ev hikûmet ji aliyê Şükrü Saraçoğlu ve û bi rêya kadroyên Partiya Komara Gel hate avakirin. Hikûmeta duyemîn ya Şükrü Sraçoğlu ye.

Serdema pirr partiyan (1945-...)[biguherîne | çavkaniyê biguherîne]

Serokkomar İsmet İnönü (11 çiriya paşîn 1938-22 gulan 1950)[biguherîne | çavkaniyê biguherîne]

Hikûmeta çardehem (9 adar 1943-7 tebaxa 1946)[biguherîne | çavkaniyê biguherîne]

Ev hikûmet ji aliyê Şükrü Saraçoğlu ve û bi rêya kadroyên Partiya Komara Gel hate avakirin. Hikûmeta duyemîn ya Şükrü Saraçoğlu ye.

Hikûmeta panzdehem (7 tebaxa 1946-10 îlon 1947)[biguherîne | çavkaniyê biguherîne]

Ev hikûmet ji aliyê Mehmet Recep Peker ve û bi rêya kadroyên Partiya Komara Gel hate avakirin.

Hikûmeta şanzdehem(10 îlon 1947-10 xizîran 1948)[biguherîne | çavkaniyê biguherîne]

Ev hikûmet ji aliyê Hasan Saka ve û bi rêya kadroyên Partiya Komara Gel hate avakirin.

Hikûmeta hevdehem (10 xizîran 1948-16 kanûna paşîn 1949)[biguherîne | çavkaniyê biguherîne]

Ev hikûmet ji aliyê Hasan Saka ve û bi rêya kadroyên Partiya Komara Gel hate avakirin.

Hikûmeta hejdehem (16 kanûna paşîn 1949-22 gulan 1950)[biguherîne | çavkaniyê biguherîne]

Ev hikûmet ji aliyê Şemsettin Günaltay ve û bi rêya kadroyên Partiya Komara Gel hate avakirin.

Serokkomar Celal Bayar (22 gulan 1950-27 gulan 1960)[biguherîne | çavkaniyê biguherîne]

Hikûmeta nozdehem (22 gulan 1950-9 adar 1951)[biguherîne | çavkaniyê biguherîne]

Ev hikûmet ji aliyê Adnan Menderes ve û bi rêya kadroyên Partiya Demokrat-Tirkiye hate avakirin.

Hikûmeta 20em (9 adar 1951-17 gulan 1954)[biguherîne | çavkaniyê biguherîne]

Ev hikûmet ji aliyê Adnan Menderes ve û bi rêya kadroyên Partiya Demokrat-Tirkiye hate avakirin.

Hikûmeta 21em (17 gulan 1954-9 kanûna pêşîn 1955)[biguherîne | çavkaniyê biguherîne]

Ev hikûmet ji aliyê Adnan Menderes ve û bi rêya kadroyên Partiya Demokrat-Tirkiye hate avakirin.

Hikûmeta 22yem (9 kanûna pêşîn 1955-25 çiriya paşîn 1957)[biguherîne | çavkaniyê biguherîne]

Ev hikûmet ji aliyê Adnan Menderes ve û bi rêya kadroyên Partiya Demokrat-Tirkiye hate avakirin.

Hikûmeta 23yem (25 çiriya paşîn 1957-27 gulan 1960)[biguherîne | çavkaniyê biguherîne]

Ev hikûmet ji aliyê Adnan Menderes ve û bi rêya kadroyên Partiya Demokrat-Tirkiye hate avakirin. Bi derbeyeke leşkerî dawî li hikûmetên Adnan Menderes hat. Jixwe piştî vê rûdanê êdî di nav artêşa Tirkiyeyê de, parêzvaniyê komarê destpê dike û ev jî çend salan carekê dibe sedema derbeyên leşkerî.

Serokkomar Cemal Gürsel (27 gulan 1960-28 adar 1966)[biguherîne | çavkaniyê biguherîne]

Hikûmeta 24em (30 gulan 1960-5 kanûna paşîn 1961)[biguherîne | çavkaniyê biguherîne]

Ev hikûmet ji aliyê Cemal Gürsel ve hate avakirin

Hikûmeta 25em (5 kanûna paşîn 1961-27 çiriya pêşîn 1961)[biguherîne | çavkaniyê biguherîne]

Ev hikûmet ji aliyê Cemal Gürsel vê hate avakirin

Hikûmeta 26em (20 çiriya paşîn 1961-25 xizîran 1962)[biguherîne | çavkaniyê biguherîne]

Ev hikûmet ji koalîsyona CHP û Partiya Edaletê bi serokatiya Ismet Inonu hate avakirin

Hikûmeta 27em (25 xizîran 1962-25 kanûna pêşîn 1963)[biguherîne | çavkaniyê biguherîne]

Ev hikûmet ji aliyê koalîsyona CHP û YTP bi serokatiya Ismet Inonu hate ava kirin

Hikûmeta 28em (25 kanûna pêşîn 1963-20 reşemeh 1965)[biguherîne | çavkaniyê biguherîne]

Ev hikûmet ji aliyê partiya CHP û bi serokatiya Ismet Inonu vê hate ava kirin

Hikûmeta 29em (20 reşemeh 1965-27 çiriya pêşîn 1965)[biguherîne | çavkaniyê biguherîne]

Ev hikûmet ji koalîsyona AP, CKMP û YTP bi serokatiya Suat Hayri Urguplu hate ava kirin

Hikûmeta 30em (27 çiriya pêşîn 1965-3 çiriya paşîn 1969)[biguherîne | çavkaniyê biguherîne]

Ev hikûmet ji aliyê partiya AP û bi serokatiya Suleyman Demirel hate ava kirin

Serokkomar Cevdet Sunay (28 adar 1966-28 adar 1973)[biguherîne | çavkaniyê biguherîne]

Hikûmeta 30em (27 çiriya pêşîn 1965-3 çiriya paşîn 1969)[biguherîne | çavkaniyê biguherîne]

Ev hikûmet ji aliyê partiya AP û bi serokatiya Suleyman Demirel hate ava kirin

Hikûmeta 31em (3 çiriya paşîn 1969-6 adar 1970)[biguherîne | çavkaniyê biguherîne]

Ev hikûmet ji aliyê partiya AP û bi serokatiya Suleyman Demirel hate ava kirin

Hikûmeta 32yem (6 adar 1970-26 adar 1971)[biguherîne | çavkaniyê biguherîne]

Ev hikûmet ji aliyê partiya AP û bi serokatiya Suleyman Demirel hate ava kirin

Hikûmeta 33yem (26 adar 1971-11 kanûna pêşîn 1971)[biguherîne | çavkaniyê biguherîne]

Ev hikûmet bi serokatiya Nihat Erim ve hate ava kirin

Hikûmeta 34em (11 kanûna pêşîn 1971-22 gulan 1972)[biguherîne | çavkaniyê biguherîne]

Ev hikûmet bi serokatiya Nihat Erim ve hate ava kirin

Hikûmeta 35em (22 gulan 1972-15 nîsan 1973)[biguherîne | çavkaniyê biguherîne]

Ev hikûmet ji koalîsyona AP, CHP û MGP pêk tê û bi serokatiya Ferit Melen ve hate ava kirin

Serokkomar Fahri Koruturk (6 nîsan 1973-6 nîsan 1980)[biguherîne | çavkaniyê biguherîne]

Hikûmeta 35em (22 gulan 1972-15 nîsan 1973)[biguherîne | çavkaniyê biguherîne]

Ev hikûmet ji koalîsyona AP, CHP û MGP pêk tê û bi serokatiya Ferit Melen ve hate ava kirin

Hikûmeta 36em (15 nîsan 1973-26 kanûna paşîn 1974)[biguherîne | çavkaniyê biguherîne]

Ev hikûmet ji koalîsyona AP, CGP û MGP pêk tê û bi serokatiya Naim Talu ve hate ava kirin

Hikûmeta 37em (26 kanûna paşîn 1974-17 çiriya paşîn 1974)[biguherîne | çavkaniyê biguherîne]

Ev hikûmet ji koalîsyona CHP û MSP pêk tê û bi serokatiya Bulent Ecevit ve hate ava kirin

Hikûmeta 38em (17 çiriya paşîn 1974-31 adar 1975)[biguherîne | çavkaniyê biguherîne]

Ev hikûmet bi serokatiya Sadi Irmak ve hate ava kirin

Hikûmeta 39em (31 adar 1975-21 xizîran 1977)[biguherîne | çavkaniyê biguherîne]

Ev hikûmet ji koalîsyona AP, CGP, MSP û MHP pêk tê û bi serokatiya Suleyman Demirel ve hate ava kirin

Hikûmeta 40em (21 xizîran 1977-21 tîrmeh 1977)[biguherîne | çavkaniyê biguherîne]

Ev hikûmet ji partiya CHP pêk tê û bi serokatiya Bulent Ecevit ve hate ava kirin

Hikûmeta 41em (21 tîrmeh 1977-5 kanûna paşîn 1978)[biguherîne | çavkaniyê biguherîne]

Ev hikûmet ji koalîsyona AP, MSP û MHP pêk tê û bi serokatiya Suleyman Demirel ve hate ava kirin

Hikûmeta 42yem (5 kanûna paşîn 1978-12 çiriya paşîn 1979)[biguherîne | çavkaniyê biguherîne]

Ev hikûmet ji koalîsyona CHP, CGP û DemP pêk tê û bi serokatiya Bulent Ecevit ve hate ava kirin

Hikûmeta 43yem (12 çiriya paşîn 1979-12 îlon 1980)[biguherîne | çavkaniyê biguherîne]

Ev hikûmet ji aliyê partiya AP û bi serokatiya Süleyman Demirel ve hate ava kirin

Têkiliyên derve yên Komara Tirkiyeyê[biguherîne | çavkaniyê biguherîne]

Olên Tirkiyeyê[biguherîne | çavkaniyê biguherîne]

Derbarê ayîna gelê Tirkiyeyê de 96,1% misilmanên (80% suni û 20% elewî) ne; 0,6% jî xiristiyan û 3,2% ateîst û agnostîk in.[3]

Gelên Tirkiyeyê[biguherîne | çavkaniyê biguherîne]

Li Tirkiyeyê 70% tirk, 20% kurd, 2% çerkez, 2% bosnî, 1,5% ereb, 1% alban, 0,5% laz, 0,1% gurcî û gelek gelên din wek ermenî (Hamşen), bulgar (pomak), suryanî, çaçan, yewnan (pontî), tirkên cihû û roman[çavkanî hewce ye].

Cografya[biguherîne | çavkaniyê biguherîne]

Galerî[biguherîne | çavkaniyê biguherîne]

Çavkanî[biguherîne | çavkaniyê biguherîne]

  1. Egemenlik
  2. Kopîkirina arşîvê, ji orîjînalê di 2019-01-29 de hat arşîvkirin, roja wergirtinê: 2017-03-01
  3. Kopîkirina arşîvê (PDF), hat arşîvkirin (PDF) ji orîjînalê di 2009-03-25 de, roja wergirtinê: 2009-03-25